Meczet Juma w Tbilisi: gdzie sunnici i szyici modlą się razem

Meczet Juma stoi w dzielnicy Abanotubani w Tbilisi, stolicy Gruzji (kraju na Kaukazie Południowym), a jego ośmioboczny minaret wznosi się ponad kopułami łaźni siarkowych i dachami Starego Miasta — w panoramie, w której znajdują się także kopuły prawosławnych cerkwi, ruiny twierdzy Narikala oraz, w oddali, złota kopuła Sameby. Meczet jest częścią tej dzielnicy od stuleci, a jego obecność w odległości zaledwie kilkuset metrów od gruzińskich cerkwi prawosławnych, kościoła ormiańskiego i synagogi sprawia, że Abanotubani jest jednym z najbardziej zwartych w całym Kaukazie Południowym świadectw wielowyznaniowego życia miejskiego, które Tbilisi podtrzymywało — niedoskonale, lecz nieprzerwanie — przez całą swoją długą historię.

Czym jest meczet Juma w Tbilisi?

Meczet Juma to jedyny zachowany meczet w Tbilisi, na staromiejskim Abanotubani u stóp Narikali. Słynie z czegoś niezwykłego: sunnici i szyici modlą się tu razem w tej samej przestrzeni, bez podziału — to jeden z bardzo nielicznych meczetów na świecie, w którym oba odłamy islamu dzielą jeden dom modlitwy. Stało się tak po tym, jak drugi meczet Tbilisi, szyicki „Błękitny Meczet”, został zburzony w czasach radzieckich; czarna zasłona dzieliła obie wspólnoty wewnątrz meczetu Juma aż do 1996 roku, kiedy ją usunięto. Budynek z czerwonej cegły, łączący elementy neogotyckie i islamskie, w obecnej formie pochodzi z 1895 roku. To czynny meczet, otwarty dla szanujących zwyczaje gości poza godzinami modlitw, a wstęp jest bezpłatny.

Wspólny meczet

Meczet służy muzułmańskiej społeczności Tbilisi — przede wszystkim Azerbejdżanom, a obok nich szerszej muzułmańskiej ludności Gruzji, zarówno sunnitom, jak i szyitom. Tym, co czyni go wyjątkowym i co często przytacza się jako jeden z bardziej uderzających faktów dotyczących życia religijnego w Gruzji, jest to, że sunnici i szyici modlą się razem w tej samej przestrzeni. W większości świata islamskiego oba odłamy utrzymują osobne meczety; tutaj dzielą jeden.

Powód tkwi w szczególnym fragmencie historii Tbilisi. Miasto miało niegdyś więcej niż jeden meczet — sunnici modlili się w meczecie Juma, szyici w pobliskim Błękitnym Meczecie. Około lat 1950–51 władze radzieckie zburzyły Błękitny Meczet (podczas prac przy moście Metechi), pozostawiając społeczność szyicką bez miejsca modlitwy — meczet Juma przyjął ją więc do siebie. Przez dziesięciolecia czarna zasłona dzieliła salę modlitewną między oba odłamy; w 1996 roku zasłonę usunięto i od tamtej pory oba odłamy modlą się ramię w ramię. Rozwiązanie to odzwierciedla zarówno pragmatyczne dostosowanie się niewielkiej społeczności w kraju w przeważającej mierze chrześcijańskim, jak i prawdziwe współistnienie, które ma niewiele odpowiedników. (Meczet administrowany jest pod muftim Azerbejdżanu.)

Historia i budynek

Meczet stoi u stóp Narikali od początku XVIII wieku: Osmanowie, którzy władali wówczas Tbilisi, zbudowali tu sunnicki meczet około 1723–1735 roku. Persowie zniszczyli go w latach 40. XVIII wieku. Został odbudowany w latach 1846–1851 przez włoskiego architekta Giovanniego Scudieriego, a następnie ponownie odbudowany w obecnej formie z czerwonej cegły w 1895 roku, sfinansowany przez azerbejdżańskiego filantropa Zeynalabdina Taghiyeva z Baku (który gruntownie przebudował jego wschodnią stronę); ponownie odrestaurowano go w 1998 roku.

Budynek wzniesiono z czerwonej cegły i łączy on elementy neogotyckie oraz islamskie — łukowe okna wzdłuż jego ścian są nietypowe dla meczetu, a ośmioboczny minaret wyróżnia go z oddali. Stoi na stromym zboczu, w gęstej tkance Abanotubani, a obok niego znajduje się medresa (szkoła religijna). Wewnątrz układ jest standardowy — wyłożona dywanami sala modlitewna, mihrab wskazujący kierunek Mekki, w większości pozbawione zdobień ściany — w kameralnej, wspólnotowej, a nie monumentalnej skali. Panuje tu atmosfera funkcjonalnej pobożności, a nie architektonicznego spektaklu.

Okolica

Wartość odwiedzenia meczetu Juma jest nierozerwalnie związana z miejscem, w którym stoi. Spacer od katedry Sioni — historycznego serca gruzińskiego prawosławia — przez Stare Miasto do Abanotubani i dotarcie do meczetu w ciągu kilku minut ukazuje religijną geografię Tbilisi bardziej bezpośrednio niż jakikolwiek opis. Kopuły łaźni siarkowych, prawosławne cerkwie, kościół ormiański nieopodal, synagoga i minaret meczetu dzielą tę samą zwartą przestrzeń miejską — i czynią to od stuleci. To współistnienie nie zawsze było harmonijne — historia regionu obejmuje okresy konfliktów między tymi społecznościami — lecz było trwałe, a fizyczna bliskość budowli sakralnych jest najbardziej bezpośrednim dowodem tej trwałości.

Meczet jest najbardziej zatłoczony podczas modlitw piątkowych oraz w czasie ramadanu i świąt Id, gdy zgromadzenie jest najliczniejsze, a dzielnica nabiera szczególnego charakteru. Poza tymi porami jest otwarty dla szanujących zwyczaje gości, a cisza popołudniowej wizyty — krótkie wejście do środka, a następnie powrót w parę i kocie łby Abanotubani — daje spokój, jakiego rzadko dostarczają ruchliwsze części Starego Miasta.

Zwiedzanie

• Lokalizacja: ulica Botanikuri (Botaniczna), Abanotubani, stare Tbilisi — u stóp Narikali, przy łaźniach siarkowych.
• Godziny: otwarte codziennie; goście są mile widziani poza godzinami modlitw. Piątkowe modlitwy w południe gromadzą największe zgromadzenie i mogą wówczas ograniczać dostęp dla zwiedzających.
• Wstęp: bezpłatny.
• Strój: skromny strój dla wszystkich gości — zakryte ramiona i kolana; kobiety nakrywają głowę; przed wejściem do sali modlitewnej zdejmuje się buty. Jako czynny meczet — zwiedzaj go cicho i z szacunkiem oraz unikaj wizyt podczas modlitw, chyba że przychodzisz się modlić.
• Połącz z: łaźniami siarkowymi w Abanotubani, katedrą Sioni, Wielką Synagogą, Narikalą (powyżej) oraz Starym Miastem — meczet jest częścią wielowyznaniowego zespołu Starego Miasta.