Tbiliski Teatr Opery i Baletu: mauretański symbol alei Rustawelego

Tbiliski Teatr Opery i Baletu to jeden z najbardziej wyróżniających się budynków przy alei Rustawelego, w stolicy Gruzji (kraju na Kaukazie Południowym) — jego mauretańska fasada wyróżnia się pośród XIX-wiecznej europejskiej architektury, która wyznacza większość bulwaru. Łukowe wejście, gęste wzory geometryczne i roślinne pokrywające elewację oraz wrażenie budowli czerpiącej z kilku tradycji architektonicznych naraz sprawiają, że jest natychmiast rozpoznawalny, a dla miasta już znanego ze swojego eklektyzmu stanowi trafny punkt orientacyjny.

Czym jest Tbiliski Teatr Opery i Baletu?

Tbiliski Teatr Opery i Baletu, oficjalnie noszący imię gruzińskiego kompozytora Zakarii Paliaszwilego, to główny gmach operowy Gruzji i jeden z najstarszych w regionie — neomauretański (w stylu mauretańskim) budynek przy alei Rustawelego. Pierwszy gmach operowy w tym miejscu otwarto w 1851 roku (pierwszy na Kaukazie); po pożarze w 1874 roku ukończono obecny budynek, zaprojektowany przez architekta Victora Schrötera, w 1896 roku. Jest siedzibą gruzińskiej opery narodowej — Abesalom and Eteri oraz Daisi Paliaszwilego to jej dzieła fundamentalne — oraz Państwowego Baletu Gruzji, prowadząc pełny sezon opery i baletu w cenach znacznie niższych niż w teatrach zachodnioeuropejskich. W pełni odrestaurowany i ponownie otwarty w 2016 roku, wart jest obejrzenia dla samej architektury, a jeszcze bardziej dla spektaklu.

Historia

Historia teatru w tym miejscu zaczyna się w 1851 roku, gdy otwarto tu pierwszy gmach operowy na Kaukazie — istotny moment dla miasta, które pod rosyjską administracją imperialną stało się kulturalną stolicą całego regionu. (Pierwszy budynek zaprojektował włoski architekt Antonio Scudieri, a inicjatorem przedsięwzięcia był cesarski namiestnik Michaił Woroncow.) Budynek ten strawił pożar w 1874 roku, a obecna budowla — zaprojektowana przez bałtyckoniemieckiego architekta Victora Schrötera w stylu neomauretańskim — została ukończona w 1896 roku, inaugurując działalność wystawieniem „Życia za cara” Glinki.

Wybór stylu był celowy i odzwierciedlał szczególne położenie Tbilisi u schyłku XIX wieku — będącego zarazem rosyjskim imperialnym ośrodkiem administracyjnym, gruzińską stolicą kulturalną i punktem spotkania wpływów europejskich i wschodnich (manierę neomauretańską promowały zresztą władze rosyjskie jako odpowiednią dla budynków publicznych na Kaukazie). Wszystko to znalazło wyraz w budowli, która nałożyła orientalistyczną dekorację na na wskroś europejski układ teatru.

Dzieje tej instytucji to jednak coś więcej niż architektura. Pod koniec XIX i na początku XX wieku Opera w Tbilisi była jednym z czołowych teatrów Imperium Rosyjskiego, przyciągając wybitnych wykonawców i zespoły. Czajkowski wielokrotnie odwiedzał Gruzję pod koniec lat 80. XIX wieku; wielki bas Fiodor Szalapin stawiał tu pierwsze kroki — przeżył w Tbilisi swój „chrzest sceniczny”; a Aleksander Dumas, przejeżdżając tędy w 1859 roku, był pod wrażeniem tego miejsca. Przede wszystkim teatr jest instytucjonalną siedzibą gruzińskiej opery narodowej: Zakaria Paliaszwili (1871–1933), którego opery Abesalom and Eteri (1919) i Daisi (1923) są dziełami fundamentalnymi gruzińskiego repertuaru, doczekał się tu prawykonań swoich najważniejszych dzieł, a od 1937 roku teatr nosi jego imię.

Budynek

Elewacja wynagradza uważne spojrzenie, zanim wejdzie się do środka. Fasada łączy łuki podkowiaste, geometryczną mozaikę kafli, naprzemienne pasy ciepłego żółtego i czerwonawego kamienia oraz rzeźbiony ornament w sposób nawiązujący do islamskiej architektury Andaluzji i Maghrebu — pozostając przy tym, w całości, wyraźnie europejskim teatrem z końca XIX wieku. Ta hybryda jest typowa dla orientalistycznej mody epoki, która zapożyczała islamską kulturę wizualną jako źródło dekoracyjnego bogactwa; lecz rezultat jest tu bardziej udany niż w wielu budowlach tej tradycji — gęsty, a jednak nie tracący spójności, o wizualnej energii, której nie dorównują bardziej powściągliwe budynki po obu jego stronach.

Wnętrze podtrzymuje tę ambicję. Widownia ma standardowy europejski plan podkowy, z piętrzącymi się balkonami, czerwonymi aksamitnymi fotelami, złoceniami na licach balkonów, żyrandolami i malowanym sufitem — to połączenie ciepła i odświętności, jakie osiągają najlepsze XIX-wieczne wnętrza operowe. Kurtyna sceniczna, dzieło artysty Sergo Kobuladzego, to jeden ze znaków rozpoznawczych teatru. Budynek przywrócono do jego neomauretańskiej formy w okresie radzieckim (1978), a następnie ponownie w trakcie wielkiej, sześcioletniej renowacji ukończonej w 2016 roku, która unowocześniła zaplecze, zachowując zabytkowe wnętrze; akustyka dobrze służy zarówno głosom, jak i orkiestrze.

Spektakle i repertuar

Teatr prowadzi pełny sezon od jesieni do wiosny, z lżejszym programem letnim. Repertuar równoważy gruzińską tradycję narodową — dzieła Paliaszwilego zajmują centralne, powracające miejsce, a Abesalom and Eteri to tradycyjna inauguracja sezonu — ze standardowym międzynarodowym kanonem operowym, obok programu baletowego (Państwowy Balet Gruzji, długo kierowany przez znaną primabalerinę Ninę Ananiaszwili) obejmującego dzieła klasyczne i współczesne. Jakość inscenizacji jest wysoka jak na standardy regionu, a ceny znacznie niższe niż w odpowiadających im teatrach zachodnioeuropejskich — co sprawia, że wieczór tutaj jest naprawdę dostępny, a nie wydatkiem na wyjątkową okazję.

Udział w spektaklu to jedno z pełniejszych przeżyć kulturalnych w Tbilisi: zabytkowy budynek, gruziński i międzynarodowy repertuar oraz miejscowa publiczność razem nadają teatrowi życie, którego wizyta czysto architektoniczna oddać nie może. Każdy, kogo interesuje opera, balet czy muzyka klasyczna, z pewnością nie pożałuje sprawdzenia programu i zarezerwowania biletu.

Bilety i zwiedzanie

• Lokalizacja: aleja Rustawelego 25, Tbilisi.
• Bilety: online przez tkt.ge (główną gruzińską platformę biletową) oraz oficjalną stronę opera.ge, w kasie przy alei Rustawelego, a czasem za pośrednictwem hotelowych konsjerży. Popularne spektakle — premiery, weekendowe wieczory — rozchodzą się do ostatniego biletu, więc warto rezerwować z kilkudniowym wyprzedzeniem, by dostać najlepsze miejsca.
• Kasa / godziny: elewację można podziwiać o każdej porze; kasa jest czynna codziennie w trakcie sezonu (zwykle od późnego przedpołudnia do wieczornego spektaklu).
• Strona internetowa: opera.ge
• Wskazówki: na spektakl odpowiedni jest strój smart casual lub bardziej elegancki; przyjdź wcześniej, by chłonąć foyer i wnętrze. Nawet bez biletu warto zatrzymać się przy fasadzie podczas każdego spaceru aleją Rustawelego.
• Połącz z: spacerem aleją Rustawelego (parlament, muzea, galerie), Placem Wolności i resztą XIX-wiecznego centrum.