Teatr Marionetek i Wieża Zegarowa Rezo Gabriadze

Na niewielkim placu na Starym Mieście w Tbilisi, stolicy Gruzji (kraju w Kaukazie Południowym), kilka kroków od bazyliki Anchiskhati, stoi jedna z najbardziej dyskretnie niezwykłych rzeczy w mieście — pochylona ceglana wieża zbudowana z niedobranych materiałów, inkrustowana ceramicznymi fragmentami i drobnymi rzeźbami, zwieńczona miniaturowym aniołem, który co godzinę wyłania się, by uderzyć w dzwon. Wieża należy do Teatru Marionetek Rezo Gabriadze, a zarówno wieża, jak i teatr są dziełem samego Rezo Gabriadze — dramaturga, scenarzysty, rzeźbiarza, malarza i jednego z najbardziej oryginalnych umysłów artystycznych, jakie Gruzja wydała w epoce nowożytnej.

Czym jest Teatr Marionetek i Wieża Zegarowa Rezo Gabriadze?

Teatr Marionetek Rezo Gabriadze to mały, znany na całym świecie teatr lalek na Starym Mieście w Tbilisi, założony w 1981 roku przez gruzińskiego artystę Rezo Gabriadze (1936–2021). Obok niego stoi pochylona Wieża Zegarowa, zbudowana przez Gabriadze w 2010 roku z odzyskanych starych cegieł z Tbilisi i ręcznie malowanych kafli, celowo krzywa i zwieńczona aniołem, który co godzinę uderza w dzwon. Dwa razy dziennie, w południe i o 19:00, z wieży odtwarzany jest krótki mechaniczny spektakl lalkowy zatytułowany The Circle of Life. W samym teatrze wystawiane są marionetkowe przedstawienia Gabriadze — wśród nich The Autumn of My Springtime, The Battle of Stalingrad i Ramona — w kameralnej przestrzeni liczącej około 80 miejsc. Wieżę można oglądać bezpłatnie o każdej porze; na spektakle potrzebne są bilety, które się wyprzedają, dlatego warto rezerwować z wyprzedzeniem.

Zegar i wieża

Gabriadze zbudował wieżę zegarową w 2010 roku jako uzupełnienie teatru, który był jego artystycznym domem od 1981 roku, a sama konstrukcja jest w pełni charakterystyczna dla jego wrażliwości — figlarna, lecz nie błaha, ręcznie wykonana w sposób, który sprawia wrażenie zamierzonego, a nie niedbałego, i niosąca cechę przewijającą się przez całą jego twórczość: jednocześnie zabawną i melancholijną, dziecięcą i głęboką. Wieża nieco się pochyla, jej ceglany mur jest nieregularny, a powierzchnie nabite ceramicznymi detalami i drobnymi znalezionymi przedmiotami, które wynagradzają uważne patrzenie; zbudowano ją w dużej mierze z cegieł i kafli odzyskanych z wyburzonych starych domów Tbilisi, co nadaje jej ten patchworkowy, bajkowy charakter. Wygląda, jakby zawsze tu stała i jakby zbudował ją ktoś, kto wymyślał ją na bieżąco — co jest mniej więcej dokładnie tym, co się wydarzyło. (Wypatruj łacińskiej sentencji na fasadzie teatru: Extra cepam nihil cogito nos lacrimare — z grubsza: „Oby cebula była jedynym powodem, dla którego płaczemy”.)

Mechaniczny pokaz na szczycie odbywa się co godzinę przez cały dzień: mały anioł wyłania się z drzwiczek i uderza w dzwon — krótka chwila, która o każdej pełnej godzinie przyciąga niewielki tłumek i kończy się niemal zanim się zaczęła. Dwa razy dziennie, w południe i o 19:00, odbywa się dłuższe animowane przedstawienie, The Circle of Life: postaci wyłaniają się z fasady wieży w bezsłownych kilku minutach ukazujących narodziny, życie i śmierć. Nawet wedle znudzonych standardów ludzi, którzy widzieli mnóstwo atrakcji turystycznych, jest to naprawdę poruszające — coś, co wywołuje nieoczekiwanie silną reakcję u dorosłych, którzy przyszli, spodziewając się jedynie umiarkowanie zabawnego mechanicznego zegara.

Teatr i przedstawienia

Teatr wystawia pełne przedstawienia marionetkowe w kameralnej przestrzeni obok wieży — zaledwie około 80 miejsc, co jest częścią powodu, dla którego ma on taki klimat (i dla którego bilety się wyprzedają). Sztuki Gabriadze — wśród nich The Autumn of My Springtime, The Battle of Stalingrad i Ramona — to dzieła o prawdziwej teatralnej finezji, które koncertowały po Europie i poza nią, pojawiając się na ważnych festiwalach (Lincoln Center, Edynburg, Awinion, Kennedy Center, Barbican i innych) i zdobywając poważne uznanie krytyki daleko poza światem teatru lalek. Przedstawienia grane są po gruzińsku, lecz wizualne opowiadanie, niezwykły kunszt marionetek i emocjonalna inteligencja tekstu sprawiają, że są dostępne i poruszające dla osób nieznających gruzińskiego w sposób, jaki dramatowi mówionemu rzadko udaje się ponad barierą językową. Pójście na spektakl to jedno z bardziej zapadających w pamięć przeżyć kulturalnych w Tbilisi — rezerwuj z wyprzedzeniem, bo teatr jest mały, a przedstawienia się wyprzedają.

Rezo Gabriadze

Gabriadze urodził się w Kutaisi w 1936 roku i najpierw zbudował swoją reputację jako scenarzysta, pracując przy ponad 35 filmach, w tym przy niektórych z najbardziej cenionych z epoki radzieckiej — wśród nich Mimino i Kin-dza-dza!, które wciąż są uwielbiane w całym byłym świecie radzieckim. W 1981 roku założył teatr marionetek w Tbilisi i przez kolejne dekady budował z niego instytucję o międzynarodowej renomie, stojącą zdecydowanie z dala od standardowych kategorii gruzińskiej turystyki kulturalnej (do jego odznaczeń należy francuski Order Sztuki i Literatury). Jego sztuka wizualna — obrazy, rysunki, drobne rzeźby — była szeroko wystawiana, a sam budynek teatru, z jego ozdobionymi fasadami i wieżą zegarową jako centralnym elementem, jest w równym stopniu dziełem sztuki, co cokolwiek pokazywanego w środku.

Gabriadze zmarł w 2021 roku, lecz założony przez niego teatr nadal działa, a jego przedstawienia pozostają w repertuarze; jego syn, Levan Gabriadze, jest aktorem i reżyserem filmowym. Wieża i teatr stoją jako najbardziej publiczne i najtrwalsze dzieło Gabriadze — dar dla miasta, który w latach od powstania wieży stał się równie nieodłączną częścią tożsamości Starego Tbilisi, co łaźnie siarkowe czy mury Narikali.

Okolica

Teatr znajduje się w jednej z najbardziej przyjaznych do spacerów i najbardziej charakterystycznych części Starego Miasta, pośród wąskich uliczek, tradycyjnych domów i niewielkich kościołów, które definiują historyczne centrum. Bazylika Anchiskhati — najstarszy zachowany kościół w Tbilisi — sąsiaduje bezpośrednio. Most Pokoju i nabrzeże Mtkvari leżą o krótki spacer na południe. Uliczki między tym miejscem a Abanotubani skrywają część najlepiej zachowanej tradycyjnej architektury, jaka pozostała na Starym Mieście, a połączenie wieży z przechadzką po tej części miasta składa się na naturalną godzinę czy dwie zwiedzania Starego Tbilisi.

Zwiedzanie

• Lokalizacja: ulica Shavteli 13, Stare Tbilisi (kilka kroków od bazyliki Anchiskhati).
• Wieża zegarowa: Bezpłatna i publicznie dostępna o każdej porze. Anioł uderza w dzwon co godzinę; dłuższy pokaz The Circle of Life odbywa się codziennie o 12:00 i 19:00.
• Przedstawienia teatralne: Biletowane; rezerwacja w kasie lub na stronie (gabriadze.com). Teatr jest mały (~80 miejsc), a spektakle się wyprzedają — rezerwuj z wyprzedzeniem. Przedstawienia grane są po gruzińsku.
• Strona internetowa: gabriadze.com
• Wskazówki: Zaplanuj swobodną wizytę na południe lub 19:00, aby zobaczyć The Circle of Life; przy teatrze jest kawiarnia. Nawet bez biletu na przedstawienie wieża i okoliczne uliczki są warte przystanku.
• Połącz z: bazyliką Anchiskhati (obok), ulicą Shavteli i uliczkami Starego Miasta, Mostem Pokoju i parkiem Rike oraz Abanotubani — naturalny spacerowy zespół Starego Miasta.