Posąg Tamady (mistrza ceremonii toastów): gruziński duch biesiady

Posąg Tamady stoi na początku ulicy Shardeni na Starym Mieście w Tbilisi, stolicy Gruzji (kraju na Kaukazie Południowym) — to niepozorna brązowa postać mężczyzny unoszącego róg do picia, łatwa do minięcia, a trudna do zapomnienia, gdy już się przy niej zatrzymasz. To jedna z mniejszych rzeźb publicznych w Tbilisi, a zarazem jedna z najbardziej obciążonych kulturowo: reprodukcja jednego z najsłynniejszych zabytków gruzińskiej archeologii, ustawiona w samym sercu najstarszej dzielnicy miasta jako cicha deklaracja tego, co kultura gruzińska uznaje za godne upamiętnienia.

Czym jest posąg Tamady?

Posąg Tamady to niewielka rzeźba z brązu na tbiliskim Starym Mieście — na początku ulicy Shardeni, w pobliżu katedry Sioni — przedstawiająca tamadę, mistrza ceremonii toastów, który przewodzi gruzińskiej uczcie (supra). Ustawiony w 2006 roku, jest powiększoną kopią kolchidzkiej brązowej figurki z VII wieku p.n.e., odnalezionej w Vani w zachodniej Gruzji (oryginał znajduje się w Gruzińskim Muzeum Narodowym). Postać unosi w toaście kantsi, tradycyjny róg do picia. Wstęp jest bezpłatny, łatwo go połączyć ze spacerem po Starym Mieście, a sam posąg jest jednym z najbardziej bezpośrednich w mieście wyrazów gruzińskiej kultury gościnności, wina i wspólnego stołu — mieszkańcy i turyści często dotykają go na szczęście.

Starożytna postać

Posąg wzorowany jest na niewielkiej brązowej figurce odkrytej w Vani, starożytnym stanowisku w zachodniej Gruzji związanym z cywilizacją kolchidzką, datowanej na mniej więcej VII wiek p.n.e. Oryginał — siedzący mężczyzna trzymający róg do picia w geście ofiarowania — znajduje się dziś w Gruzińskim Muzeum Narodowym i jest jednym z najczęściej powielanych wizerunków w gruzińskiej ikonografii kulturowej, pojawiającym się na etykietach win, materiałach turystycznych i logotypach instytucji w całym kraju. Wybór właśnie tej postaci na rzeźbę publiczną (ustawioną w 2006 roku) jest celowy: łączy żywą gruzińską tradycję supry i tamady z rodowodem sięgającym dwa i pół tysiąca lat wstecz — sugerując, że rytuał wspólnej biesiady, i mistrz ceremonii toastów, który mu przewodzi, nie jest świeżym zwyczajem, lecz czymś osadzonym w najgłębszych warstwach gruzińskiej cywilizacji.

Tamada i supra

Tamada to mistrz ceremonii toastów na gruzińskiej uczcie — osoba, którą zebrani uznają, by poprowadziła posiłek przez jego sekwencję toastów i nadała ton stołowi. Rola ta nie jest jedynie ceremonialna. Dobry tamada układa toasty treściwe, poetyckie i dopasowane do okazji oraz towarzystwa — za pokój, za ojczyznę, za nieobecnych przyjaciół, za zmarłych, za gości, za gospodarzy, za miłość, za Gruzję, za przyszłość. Każdy toast otwiera temat, który stół następnie rozwija, tak że supra w swojej najlepszej postaci jest formą zbiorowego snucia opowieści i budowania więzi społecznych, której przewodzą rozsądek i kunszt słowny tamady. (Istnieją dwa rodzaje supry: keipi, uczta świąteczna — na przykład wesele — oraz kelekhi, spotkanie po pogrzebie; tamada przewodzi obu, w bardzo różnych tonacjach.)

Sam róg, który unosi postać — kantsi — również niesie znaczenie. Wykonany z rogu wołu lub bawołu i, nie mając podstawy, niemożliwy do odstawienia, dopóki nie zostanie opróżniony, kantsi narzuca szczególny rytm towarzyski: gdy róg krąży, trzeba go dopić do dna. Ten wspólnotowy rytm jest częścią zamierzonej struktury uczty, a nie tylko praktycznym dziwactwem. Uniesiony kantsi w dłoni posągu nie jest jedynie atrybutem określającym rolę postaci — to symbol całego porządku gruzińskiej gościnności.

Jak go znaleźć

Niewielka skala posągu i jego ruchliwe otoczenie sprawiają, że nagradza tych, którzy wiedzą, by go szukać. Stoi na początku ulicy Shardeni (oraz Bambis Rigi), przy katedrze Sioni — w tej części Starego Miasta, gdzie warstwy społecznego i kulturalnego życia Tbilisi są najgęściej skupione: siarkowe łaźnie Abanotubani o krótki spacer stąd, bary winne i tarasy Shardeni tuż obok, Narikala na grani powyżej. Tamada pośrodku tego wszystkiego unosi swój róg w geście, który łączy archeologiczną przeszłość z żywą teraźniejszością z bezpośredniością, na jaką większe i bardziej okazałe pomniki rzadko się zdobywa. To rzecz niewielka, lecz trafny emblemat dla miasta — i kultury — zbudowanych wokół stołu.

Dojazd i zwiedzanie

• Lokalizacja: Początek ulicy Jana Shardeni (przy Bambis Rigi i ulicy Sioni), Stare Tbilisi.
• Dojazd: W sercu Starego Miasta — kilka minut spacerem od katedry Sioni, barów winnych Shardeni, Mostu Pokoju i Abanotubani.
• Godziny: Na wolnym powietrzu, dostępny o każdej porze.
• Wstęp: Bezpłatny.
• Najlepsza pora: Wieczór, gdy okoliczne uliczki i tarasy ożywają (bywa wtedy tłoczno — wcześnie rano lub późnym wieczorem jest spokojniej na zdjęcie).
• Wskazówka: Dotknij go na szczęście, jak robią to mieszkańcy i turyści; a potem zabierz jego ducha na suprę — prawdziwą rzeczą jest gruzińska uczta z prawdziwym tamadą.
• Połącz z: ulicą Shardeni, katedrą Sioni, wieżą zegarową Rezo Gabriadzego i Anchiskhati, Mostem Pokoju oraz Abanotubani — całym zespołem Starego Miasta.