Vardzia: jaskiniowe miasto królowej Tamar w wąwozie Mtkvari

Vardzia jest wykuta w klifach góry Erusheti nad wąwozem rzeki Mtkvari na południu Gruzji — kraju w Kaukazie Południowym — około 70 kilometrów na południowy zachód od Akhaltsikhe. Skala tego, co wydrążono tu w XII wieku, pozostaje niezwykła nawet według miary najbardziej ambitnych średniowiecznych przedsięwzięć gdziekolwiek na świecie: setki pomieszczeń spiętrzonych wzdłuż ściany klifu — jaskiniowe cerkwie, kwatery mieszkalne, sala tronowa, piwnice na wino, apteka, komory magazynowe, stajnie oraz tunele i schody łączące je w funkcjonujące miasto — wszystko wykute wprost w wulkanicznej skale za panowania króla Jerzego III i jego córki, królowej Tamar. Vardzia nie została zbudowana w zwykłym sensie. Została wyjęta z góry, komora po komorze, pozostawiając plaster miodu zamieszkanej przestrzeni, który jest zarazem wyczynem inżynierii, pomnikiem religijnym, królewską twierdzą i obronnym schronieniem. Przemierzanie jej dziś — z komory do komory wąskimi tunelami, na wykute tarasy nad wąwozem — budzi nieustanne zdumienie ludzkim wysiłkiem, jakiego wymagało jej stworzenie. To jeden z najbardziej charakterystycznych widoków Gruzji.

Czym jest Vardzia?

Vardzia to rozległy XII-wieczny klasztor jaskiniowy i wykute w skale miasto w wąwozie Mtkvari w Samtskhe-Javakheti, na południu Gruzji, około 70 km od Akhaltsikhe. Rozpoczęta około 1156 roku za króla Jerzego III i rozbudowana w monastyczno-warowne miasto przez jego córkę królową Tamar u szczytu Złotego Wieku Gruzji, była pierwotnie w dużej mierze ukrytą twierdzą wydrążoną głęboko w klifie. Katastrofalne trzęsienie ziemi w 1283 roku ścięło zewnętrzną ścianę skalną, odsłaniając wnętrze i tworząc spektakularny otwarty plaster miodu paszczy jaskiń widoczny dziś. W jej sercu znajduje się wykuta w skale cerkiew Zaśnięcia, ze słynnymi XII-wiecznymi freskami, w tym znanym współczesnym portretem królowej Tamar i jej ojca. Wciąż będąc domem małej wspólnoty monastycznej i figurując na gruzińskiej Liście informacyjnej UNESCO, należy do najważniejszych i najbardziej spektakularnych miejsc historycznych kraju — i jest kotwicą południowego szlaku wąwozu Mtkvari wraz z Khertvisi i Tmogvi.

Historia i Złoty Wiek

Prace w Vardzii rozpoczęły się za króla Jerzego III około 1156 roku, a miejsce zostało znacznie rozbudowane i przekształcone za jego córki Tamar (pan. 1184–1213), której panowanie wyznacza szczyt potęgi i kultury średniowiecznej Gruzji. Królestwo Tamar rozciągało się po Kaukazie Południowym, utrzymywało więzi dyplomatyczne od Bizancjum po państwa krzyżowców i wydało największe dzieła średniowiecznej literatury i sztuki gruzińskiej. Badacze wyróżniają tu kilka faz budowy: Jerzy III wytyczył miejsce i pierwsze mieszkania; cerkiew Zaśnięcia wykuto i pomalowano około 1184–1186; wielka rozbudowa do około 1203 roku (w okolicach bitwy pod Basianem) dodała wiele kolejnych mieszkań wraz z umocnieniami, zaopatrzeniem w wodę i nawadnianiem; a końcowa faza odbudowy nastąpiła po trzęsieniu ziemi w 1283 roku. Vardzia była sztandarowym przedsięwzięciem epoki — zarazem ośrodkiem duchowym, królewską twierdzą, składnicą przedmiotów sakralnych i rękopisów oraz schronieniem zdolnym pomieścić ludność podczas najazdu.

U szczytu kompleks był ogromny. Liczby znacznie różnią się między źródłami — szacunki pomieszczeń w okresie świetności sięgają od około 3000 do (w niektórych przekazach) kilku tysięcy więcej, rozłożonych na mniej więcej trzynastu poziomach klifu — ale wszystkie zgadzają się, że było to prawdziwe podziemne miasto, dom wspólnoty kilkuset mnichów, oprócz funkcji administracyjnych i wojskowych, którym służyło. Wyrafinowany system wodny, z kanałami wykutymi w skale doprowadzającymi wodę źródlaną na każdy poziom, utrzymywał tę ludność, a piwnice na wino na niższych poziomach — ich zakopane kwewri wciąż widoczne w skalnej podłodze — służyły znacznej produkcji wina klasztoru.

Wydarzenie, które przemieniło Vardzię z ukrytego miasta w dzisiejszy otwarty plaster miodu, nastąpiło w 1283 roku, gdy silne trzęsienie ziemi nawiedziło wąwóz Mtkvari i ścięło zewnętrzną część klifu. Zawalenie zniszczyło i odsłoniło mniej więcej dwie trzecie pomieszczeń, które były ukryte we wnętrzu góry, zmieniając w dużej mierze niewidoczny podziemny kompleks w dramatycznie widoczną instalację otwartych paszczy jaskiń na ścianie klifu, która definiuje to miejsce. To jedna z najbardziej uderzających rzeczy do zrozumienia w Vardzii: słynna fasada — spiętrzone rzędy otworów jaskiń na całej wysokości i szerokości klifu — jest niezamierzonym skutkiem geologicznej katastrofy, a nie pierwotnym zamysłem. Kompleks zbudowano, by był ukryty, a nie by go widziano. (Okazała dzwonnica przy wejściu została dodana po trzęsieniu ziemi.) Dziś przetrwało i jest dostępnych tylko kilkaset z pierwotnych pomieszczeń.

Vardzia ucierpiała jeszcze bardziej: w 1551 roku perska kampania pod wodzą szacha Tahmaspa dotarła do tego miejsca, a klasztor został potem w dużej mierze opuszczony. Mała wspólnota monastyczna została odtworzona w czasach nowożytnych i pozostaje czynna dziś.

Cerkiew Zaśnięcia

Duchowym i artystycznym centrum Vardzii jest główna cerkiew jaskiniowa, poświęcona Zaśnięciu Najświętszej Marii Panny, wykuta i ozdobiona w latach 80. XII wieku i wciąż główne miejsce kultu wspólnoty monastycznej. Jej wnętrze — wykuta w skale sala z kolebkowym sklepieniem wznoszącym się na jakieś dziewięć metrów — zachowuje malarstwo freskowe o wyjątkowej jakości i znaczeniu historycznym, powstałe, gdy gruzińska tradycja malarska była u szczytu Złotego Wieku; UNESCO opisało te malowidła jako mające kluczowe znaczenie dla rozwoju średniowiecznego gruzińskiego malarstwa ściennego.

Freski pokrywają ściany i sklepienie pełnym programem średniowiecznej gruzińskiej sztuki sakralnej — święci i apostołowie, sceny z życia Chrystusa, kompozycje kalendarza liturgicznego. Ich najsłynniejszy obraz znajduje się na ścianie północnej: portret królowej Tamar wraz z jej ojcem, królem Jerzym III, fundatorów, z których każde trzyma model cerkwi — jeden z nielicznych zachowanych współczesnych (przyżyciowych) portretów Tamar, i co znamienne taki, w którym pojawia się jako młoda, niezamężna kobieta bez zwyczajowego królewskiego nakrycia głowy. Pod nią widnieje inskrypcja „Niech Bóg da jej długie życie". Przetrwanie tych malowideł przez ponad osiem wieków, w cerkwi wystawionej na działanie żywiołów od trzęsienia ziemi w 1283 roku, samo w sobie jest niezwykłe. Za cerkwią, do której dociera się przez tunel, znajduje się naturalne źródło znane jako „Łzy Tamar", wciąż wypływające świeżą wodą.

Mała wspólnota monastyczna utrzymuje cerkiew i sprawuje dziś nabożeństwa, kontynuując życie religijne sięgające fundacji z XII wieku. Cerkiew pozostaje czynnym miejscem kultu, a zwiedzający powinni zachowywać się z szacunkiem należnym funkcjonującej przestrzeni sakralnej.

Kompleks jaskiniowy

Przemierzanie Vardzii to nieustanne przechodzenie między przestrzenią zamkniętą a otwartą. Wewnętrzne tunele — niskie przejścia wykute w skale, łączące komory i poziomy — miejscami wymagają schylania się i prowadzą przez ciemność między oświetlonymi komorami; potem otwarte tarasy i paszcze jaskiń zwrócone ku wąwozowi przynoszą nagłe rozszerzenia przestrzeni i światła, z widokami w dół na Mtkvari i przez suchą, skalistą dolinę ku górom w oddali. Piwnice na wino na niższych poziomach, zagłębienia kwewri wciąż w podłodze, wprost oddają samowystarczalność klasztoru, a wykute nisze, kamienne sprzęty, refektarz, apteka i kanały wodne budują obraz zorganizowanego życia we wnętrzu góry, którego paszcze jaskiń widziane z zewnątrz nie potrafią w pełni oddać.

Oznakowana trasa zwiedzania wiedzie ciągiem tuneli, tarasów i kamiennych schodów przez główne dostępne obszary i zajmuje mniej więcej półtorej do dwóch godzin w spokojnym tempie. Niektóre odcinki przebiegają po nierównym lub wytartym kamieniu, a tunele wymagają uwagi co do prześwitu nad głową, więc obuwie o dobrej przyczepności jest niezbędne. Części miejsca wiążą się z prawdziwą wspinaczką i ciasnymi przestrzeniami; nie nadaje się dobrze dla osób o ograniczonej mobilności lub z poważną klaustrofobią.

Krajobraz

Wąwóz Mtkvari w Vardzii nie przypomina niemal żadnego innego miejsca w Gruzji. Rzeka wcięła się głęboko w wulkaniczną skałę wyżyn Javakheti, a ściany kanionu wznoszą się stromo w terenie suchym, odsłoniętym i geologicznie dramatycznym — w ostrym kontraście z lesistymi górami północnej Gruzji czy subtropikalnym wybrzeżem Adżarii. Paleta jest ochrowa, brązowa i szara: ciepły wulkaniczny kamień, blady pył doliny, sporadyczna ciemna zieleń nadrzecznej roślinności. Światło jest najlepsze rano i późnym popołudniem, gdy niskie słońce omiata ściany klifu i nadaje miejscu wizualną intensywność, którą płaskie, pochmurne światło przytłumia, lecz nigdy całkiem nie zaciera. Dojazd od Akhaltsikhe coraz głębszym wąwozem — z paszczami jaskiń odsłaniającymi się stopniowo na klifie, gdy droga okrąża zakręt — to jedno z najlepszych przybyć do jakiegokolwiek gruzińskiego miejsca.

Dojazd i zwiedzanie

• Lokalizacja: wieś Vardzia, gmina Aspindza, Samtskhe-Javakheti, południowa Gruzja — około 70 km na południowy zachód od Akhaltsikhe.
• Jak dotrzeć: około 70 km (1,5–2 godziny) od Akhaltsikhe lub Borjomi i mniej więcej 230 km (4–5 godzin) od Tbilisi samochodem. Marszrutki kursują z Akhaltsikhe w stronę Vardzii, ale według ograniczonego rozkładu — sprawdź aktualne godziny na miejscu. Wielu zwiedzających przyjeżdża na zorganizowanej wycieczce z Tbilisi lub korzysta z Akhaltsikhe jako bazy; transport prywatny daje największą elastyczność.
• Godziny / wstęp: otwarte codziennie (zwykle od późnego przedpołudnia do wieczora, w zależności od pory roku); wstęp płatny na miejscu.
• Strój: do cerkwi wymagany jest skromny strój — zakryte ramiona i kolana; nakrycie głowy dla kobiet (chusty są często dostępne).
• Potrzebny czas: przeznacz około 2 godzin na miejscu; solidne obuwie o dobrej przyczepności niezbędne.
• Najlepszy czas: od wiosny do jesieni; dostępne przez cały rok, ale zimowe warunki drogowe bywają trudne, a odsłonięte miejsce na klifie jest niewygodne przy ulewnym deszczu lub śniegu.
• Połącz z: twierdzą Khertvisi (przy drodze dojazdowej, ~11 km na północ) i twierdzą Tmogvi (tuż na północy), Vanis Kvabebi (innym pobliskim klasztorem jaskiniowym) oraz szerszym regionem, którego kotwicą jest Akhaltsikhe — Rabati, Sapara, Abastumani, Borjomi.