Museum of History of Georgian Jews (David Baazov Museum)

Museum of History of Georgian Jews — nazwane na cześć Davida Baazova, jednej z najważniejszych postaci nowożytnej historii tej społeczności — mieści się w skromnym budynku na Starym Mieście w Tbilisi, stolicy Gruzji (kraju w południowym Kaukazie), i opowiada jedną z bardziej niezwykłych historii w długich dziejach diaspory żydowskiej. Społeczność, którą dokumentuje, żyje w Gruzji od około 2600 lat — to jedna z najstarszych społeczności żydowskich gdziekolwiek poza Land of Israel — a tym, co wyróżnia jej historię, jest długie, w przeważającej mierze pokojowe współistnienie gruzińskich Żydów z chrześcijańską większością, w znacznym stopniu wolne od systematycznych prześladowań, które definiowały życie żydowskie w dużej części Europy i poza nią. To sprawia, że opowieść tego muzeum jest naprawdę inna niż w większości muzeów historii Żydów w innych miejscach.

Czym jest David Baazov Museum?

David Baazov Museum of History of Jews of Georgia to główne muzeum historii i kultury żydowskiej w tym kraju, położone na Starym Mieście w Tbilisi (w pobliżu Jerusalem Square), mieszczące się w dawnej synagodze o kopulastym kształcie. Opowiada liczącą około 2600 lat historię gruzińskiej społeczności żydowskiej — jednej z najstarszych diaspor żydowskich na świecie — a przede wszystkim jej wyjątkowo pokojowe relacje z gruzińską chrześcijańską większością. Poprzez przedmioty religijne, eksponaty etnograficzne, rękopisy, dokumenty i fotografie śledzi dzieje społeczności od jej starożytnych początków, przez dekady sowieckie, aż po masową emigrację do Israel. Samo muzeum jest częścią tej historii: założone w latach 30. XX wieku, zamknięte za Stalina i ponownie otwarte po odzyskaniu niepodległości. To skromne, lecz poruszające muzeum, najlepsze dla podróżnych zainteresowanych historią Żydów i różnorodnością religijną Kaukazu.

David Baazov

Muzeum nosi imię Davida Baazova (1883–1947), rabina i czołowej postaci ruchu syjonistycznego w Gruzji. Założył pierwszą gruzińsko-żydowską gazetę (Ebraelis Khma, „Głos Żyda”) w 1918 roku, pomógł zorganizować Wszechżydowski Kongres w Tbilisi, zakładał szkoły żydowskie w całym kraju i przyczynił się do zapoczątkowania pierwszej wielkiej fali Aliyah — emigracji do Land of Israel — z Gruzji.

Jego życie przebiegało wprost przez wstrząsy początku XX wieku: koniec Imperium Rosyjskiego, krótką niepodległość Gruzji w latach 1918–1921 i następującą po niej sowietyzację. Pod rządami sowieckimi jego praca stała się niebezpieczna. Żydowskie instytucje kulturalne zamykano, a podczas wielkiej czystki w 1938 roku aresztowano obu jego synów — jeden z nich, pisarz Gerzel (Herzl) Baazov, został stracony. Następnie aresztowano samego Baazova i skazano go na śmierć za „działalność syjonistyczną”, a wyrok zamieniono na zesłanie na Syberię. Wrócił do Gruzji w 1945 roku i zmarł w 1947 roku. Muzeum noszące jego imię jest zarówno hołdem dla tego życia, jak i instytucjonalnym domem społeczności, której służył.

Własna historia muzeum

Dzieje muzeum odzwierciedlają XX wiek tej społeczności. Zostało założone w latach 1932–1933 jako Żydowskie Muzeum Historyczno-Etnograficzne — jedno z najwcześniejszych muzeów tego rodzaju gdziekolwiek — a w latach 30. jego pracownicy prowadzili wyprawy po całej Gruzji, by zgromadzić obszerną kolekcję artefaktów. Następnie, w 1951 roku, w czasie antysemickich kampanii późnostalinowskiego Związku Radzieckiego, zostało zamknięte. Pozostało zamknięte przez cztery dekady, otwierając się ponownie dopiero w 1992 roku, po odzyskaniu przez Gruzję niepodległości, gdy nadano mu imię Davida Baazova; budynek — dawna synagoga o kopulastym kształcie z początku XX wieku — został wyremontowany w latach 2013–14. Ten łuk, od założenia przez przymusowe zamknięcie po ponowne otwarcie, sam w sobie jest skondensowaną historią życia żydowskiego w sowieckiej i postsowieckiej Gruzji.

Kolekcja

Kolekcja jest skromna w skali, lecz autentyczna w charakterze — przedmioty religijne, osobiste artefakty, dokumenty i materiały etnograficzne, które wspólnie budują obraz życia żydowskiego w Gruzji na przestrzeni wieków. Rękopisy i teksty, niektóre o znacznym wieku, odzwierciedlają własne tradycje społeczności: gruzińscy Żydzi to odrębna, starożytna społeczność z własnymi zwyczajami, która posługiwała się językiem Judeo-Georgian (połączeniem gruzińskiego i hebrajskiego) i wykształciła praktyki odróżniające ją od świata Ashkenazi. Przedmioty synagogalne i obrzędowe nadają temu życiu religijnemu fizyczny kształt w różnych epokach.

Materiały etnograficzne — tradycyjne stroje, przedmioty codziennego użytku, narzędzia — dokumentują codzienne życie gruzińskich rodzin żydowskich w XIX i na początku XX wieku, gdy społeczność była najliczniejsza i najszerzej rozproszona po całym kraju (osiągnęła szczyt około 80 000 w latach 60.–70.). Fotografie śledzą dzieje społeczności przez dekady sowieckie, gdy żydowskie życie religijne i kulturalne napotykało te same represje, jakie stosowano wobec wszystkich wyznań w ZSRR, a następnie w okresie po odzyskaniu niepodległości, gdy emigracja do Israel gwałtownie zmniejszyła społeczność obecną w Gruzji od ponad dwóch i pół tysiąca lat. Wśród powracających tematów muzeum jest jeden, który zaskakuje wielu zwiedzających: rola, jaką gruzińscy Żydzi odegrali we wczesnym szerzeniu się chrześcijaństwa w Gruzji (społeczność żydowska z Mtskheta pojawia się w historii St. Nino i nawrócenia Gruzji).

Szersza opowieść

Muzeum istnieje po części po to, by uwidocznić historię, której poświęca się stosunkowo niewiele uwagi w standardowych narracjach o kulturze gruzińskiej. Długie współistnienie społeczności żydowskiej z chrześcijańską większością to autentyczne zjawisko — nie wolne od wszelkich napięć w każdym momencie, lecz naznaczone stopniem wzajemnej tolerancji i wymiany, który jest historycznie niezwykły i który muzeum czyni swoim centralnym tematem. Gruzińscy Żydzi przejęli elementy gruzińskiego języka, kultury i obyczaju, zachowując jednocześnie swoją religijną odrębność, tworząc gruzińsko-żydowską tożsamość, która jest kulturowo specyficzna i historycznie znacząca. Muzeum dokumentuje to bez idealizowania, przedstawiając tę historię ze skromną, niespieszną powagą.

Wizyta odpowiada podróżnym z autentycznym zainteresowaniem historią Żydów, różnorodnością religijną Kaukazu lub mniejszościowymi społecznościami Gruzji. Nie jest to duże ani technicznie zaawansowane muzeum, a każdy, kto oczekuje dopracowanego doświadczenia wielkiej instytucji narodowej, uzna je za skromne. Ci, którzy przyjdą z właściwymi oczekiwaniami, znajdą coś cenniejszego — bezpośrednie, autentyczne spotkanie z historią, która jest zarazem wyraźnie gruzińska i częścią znacznie większej opowieści o żydowskim przetrwaniu i przystosowaniu.

Jak dotrzeć i zwiedzanie

• Adres: 3 Anton Katalikosi Street, stare Tbilisi — w pobliżu Jerusalem Square, w historycznej dzielnicy żydowskiej (krótki spacer od placu Wolności i Great Synagogue).
• Godziny: wtorek–niedziela (poniedziałki zamknięte), mniej więcej od późnego przedpołudnia do wieczora. (Przed wizytą sprawdź aktualne godziny.)
• Wstęp: niewielka opłata za bilet (kilka lari; ulgi dla studentów i dzieci).
• Telefon: +995 32 298 59 92
• Najlepsze dla: podróżnych zainteresowanych historią Żydów, gruzińsko-żydowskim współistnieniem i wielowyznaniową historią Starego Miasta.
• Połącz z: Great Synagogue i pobliską historyczną dzielnicą żydowską oraz szerszym, wielowyznaniowym Starym Miastem — meczet Juma, katedra Sioni i kościoły znajdują się w zasięgu łatwego spaceru.