Filar Katskhi: gruziński kościół na skalnym słupie

Filar Katskhi wznosi się z dna zalesionej doliny w wyżynnej części regionu Imereti w Gruzji — kraju na Kaukazie Południowym — około 5–10 kilometrów od Chiatury. To naturalny wapienny monolit, sterczący na około 40 metrów ponad otaczający teren, o pionowych, urwistych ścianach, które wyrastają od jego podstawy bez stopniowego nachylenia czy dostępnego podejścia. Na jego szczycie, na płaskiej powierzchni o powierzchni zaledwie kilkuset metrów kwadratowych, stoją niewielki średniowieczny kościół oraz pozostałości pustelni — obiekt monastyczny na skalnej platformie praktycznie niedostępnej bez sprzętu wspinaczkowego. Połączenie niezwykłej formy geologicznej i stuleci życia religijnego prowadzonego na jego szczycie czyni Katskhi jednym z naprawdę osobliwych miejsc w Gruzji — kraju, któremu nie brakuje wybitnych zabytków religijnych.

Czym jest Filar Katskhi?

Filar Katskhi to mniej więcej 40-metrowy naturalny słup wapienny w pobliżu wsi Katskhi w regionie Imereti w zachodniej Gruzji, zwieńczony niewielkim średniowiecznym kościołem i pozostałościami pustelni. To słynny przykład starochrześcijańskiej tradycji „stylitów", w której asceci żyli w odosobnieniu na szczytach słupów. Opuszczony przez stulecia kościół na szczycie został ponownie odkryty przez wspinaczy w 1944 roku, a życie monastyczne odrodził w latach 90. XX wieku mnich Maxime Qavtaradze, który mieszkał na szczycie aż do 2015 roku. Dziś na szczyt mogą wchodzić wyłącznie mnisi; zwiedzający doświadczają go z ziemi, gdzie stanowi uderzający i skłaniający do zadumy widok, około 5–10 km od Chiatury i ~50 km od Kutaisi.

Słup i jego tajemnica

Słup zbudowany jest z wapienia, który zalega pod znaczną częścią płaskowyżu Imereti, wyrzeźbionego przez erozję w jego odosobnioną formę na przestrzeni czasu geologicznego. Jego boki są zasadniczo pionowe, a miejscami lekko przewieszone, na tyle gładkie, że skała nie oferuje żadnej naturalnej drogi wspinaczkowej dla zwykłego wejścia. To, w jaki sposób średniowieczni mnisi, którzy wznieśli budowle na szczycie, poradzili sobie z budową — wynosząc kamień, drewno i inne materiały na platformę 40 metrów w górę po urwistej ścianie — to pytanie, na które widoczne ślady nie dają pełnej odpowiedzi, co dokłada się do otaczającej to miejsce aury tajemnicy. (Miejscowa legenda głosiła nawet, że szczyt był niegdyś połączony długim żelaznym łańcuchem z kościołem Katskhi w dolinie poniżej.)

Tradycja stylitów

Katskhi należy do tradycji stylityzmu — wczesnochrześcijańskiej praktyki ascetycznej, nazwanej tak od św. Symeona Słupnika, w której mnisi żyli na szczytach kolumn lub słupów w świadomym odosobnieniu, by zbliżyć się do Boga. Słup był znany miejscowym społecznościom przez cały okres średniowiecza i pojawia się w gruzińskich źródłach historycznych, lecz jego niedostępność sprawiła, że budowle na szczycie pozostawały w dużej mierze niezbadane aż do udokumentowanego nowożytnego wejścia.

W lipcu 1944 roku ekspedycja kierowana przez alpinistę Alexandra Japaridze i pisarza Levana Gotua, z architektem Vakhtangiem Tsintsadze badającym ruiny, dokonała pierwszego udokumentowanego wejścia w czasach nowożytnych. Odnaleźli pozostałości kościoła, piwnicę na wino wykutą w skale, cele pustelnicze, kryptę i mur kurtynowy — materialne świadectwo trwałego zamieszkiwania — wraz z kośćmi ostatniego ascety, który żył tam stulecia wcześniej. Kościół na szczycie poświęcony jest Maksymowi Wyznawcy, mnichowi i teologowi z VII wieku. Badania architektoniczne i archeologiczne (z systematycznymi pracami od 1999 roku i wykopaliskami w 2006 roku) datują budowlę kościoła na mniej więcej IX–X wiek, przy czym ascetyczne wykorzystanie tego miejsca mogło sięgać jeszcze wcześniej; klasztor opuszczono około późnego średniowiecza, prawdopodobnie wśród najazdów i zawirowań XV–XVI wieku.

Nowożytne odrodzenie — i Maxime Qavtaradze

Nowożytna sława tego miejsca wiąże się z jednym człowiekiem. W 1993 roku gruziński prawosławny mnich imieniem Maxime Qavtaradze zamieszkał na szczycie i odrodził tradycję stylitów w Katskhi; w 1995 roku na skale wzniesiono nowy kościół, a zrujnowane budowle odrestaurowano przy pomocy miejscowych i gruzińskich służb ochrony dziedzictwa kulturowego. Żyjąc we względnym odosobnieniu nad doliną — sypiając początkowo, jak głosi opowieść, w starej lodówce jako schronieniu, zanim zbudowano chatkę — i schodząc jedynie od czasu do czasu, by modlić się ze wspólnotą w klasztorze poniżej i służyć jej radą, Qavtaradze przyciągnął uwagę całego świata dzięki serii zdjęć i reportaży z początku lat 2010, czyniąc Katskhi jednym z najbardziej niezwykłych zamieszkanych obiektów religijnych na świecie.

Co ważne, ten rozdział się zamknął: Qavtaradze zszedł ze słupa na dobre w 2015 roku i nikt już nie mieszka na szczycie. Mnisi z klasztoru u podnóża wciąż pokonują wymagającą wspinaczkę, by modlić się na szczycie, ale era stałego pustelnika rezydującego na skale dobiegła końca.

Zwiedzanie — z ziemi

Jedna rzecz musi być jasna przed zaplanowaniem wizyty: nie można wejść na słup. Z rozkazu gruzińskiego patriarchy prawosławnego na szczytowy kościół mogą wchodzić wyłącznie mnisi — zwiedzający (a nawet miejscowi mieszkańcy) nie mają wstępu na szczyt, zarówno dla ochrony budowli, jak i dla zachowania świętości tego miejsca. Metalowa drabina i droga w górę przeznaczone są wyłącznie dla wspólnoty monastycznej, więc wizyta jest z założenia doświadczeniem z poziomu ziemi.

To doświadczenie jest przede wszystkim wizualne i kontemplacyjne, a nie eksploracyjne, a siła oddziaływania tego miejsca opiera się na jednym, utrwalonym wrażeniu, jakie wywiera słup, a nie na tym, co można odkryć, przemierzając go. Ścieżka z parkingu do podstawy zajmuje około piętnastu minut przez zalesioną dolinę, a słup staje się coraz bardziej imponujący w miarę zbliżania się. Widziany wprost od dołu, z pionowymi ścianami wznoszącymi się ku kościołowi rysującemu się na tle nieba, ma w sobie jakość czysto fizycznego oddziaływania, którą zdjęcia oddają słabo, a którą bezpośrednia obecność rejestruje w pełni — i jeśli dopisze ci szczęście, możesz dostrzec mnicha pokonującego po drabinie to wejście wystawiające nerwy na próbę.

U podnóża stoją nowo wzniesiony kościół (pod wezwaniem Symeona Słupnika), klasztor oraz ruiny dawnego muru i dzwonnicy, a także miejsce modlitwy dla zwiedzających; teren jest utrzymywany z troską właściwą czynnemu miejscu religijnemu. Dolinne otoczenie — zalesione zbocza, krajobraz wapiennego krasu — dopełnia atmosfery, a ogólny spokój wyżyn Imereti sprawia, że wizyty poza szczytem lata bywają naprawdę kojące. Skromny, pełen szacunku ubiór i zachowanie są stosowne w tym czynnym miejscu religijnym.

Dojazd

Filar Katskhi leży około 5–10 kilometrów od Chiatury i mniej więcej 50 kilometrów od Kutaisi, przy czym przejazd z Kutaisi zajmuje z grubsza godzinę do półtorej. Droga z Chiatury wiedzie przez przemysłowy i zalesiony krajobraz doliny Kwirili, zanim wejdzie w węższy teren Katskhi. Najczęściej odwiedza się go razem z Chiaturą i jej sowieckimi kolejkami linowymi — te dwa miejsca tworzą naturalny całodniowy plan zwiedzania zachodnich wyżyn Imereti; zorganizowane wycieczki i prywatne transfery z Kutaisi często obejmują oba po kolei (a czasem dodają klasztor Mghvimevi).

Informacje praktyczne

• Lokalizacja: W pobliżu wsi Katskhi, gmina Chiatura, region Imereti, zachodnia Gruzja (około 5–10 km od Chiatury, ~50 km od Kutaisi).
• Dojazd: Samochodem, prywatnym transferem lub zorganizowaną wycieczką z Kutaisi (~1–1,5 godziny), niemal zawsze w połączeniu z Chiaturą.
• Dostęp: Wyłącznie z poziomu ziemi — szczyt jest zamknięty dla zwiedzających (tylko mnisi), z rozkazu patriarchy. Nie planuj wspinaczki na słup.
• Godziny / wstęp: Obiekt na poziomie ziemi dostępny w godzinach dziennych; bezpłatnie. Brak stałych godzin; wczesny ranek i późne popołudnie dają najlepsze światło.
• Etykieta: Czynne miejsce religijne — ubierz się i zachowuj z szacunkiem.