Muzeum Etnografii pod gołym niebem w Tbilisi (Muzeum Giorgi Chitaia)

Muzeum Etnografii pod gołym niebem zajmuje zalesione zbocze nad dzielnicą Vake w Tbilisi, stolicy Gruzji (kraju w południowej części Kaukazu), na zachód od Turtle Lake i w łatwym zasięgu od centrum. To miejsce, które w opisie brzmi skromnie — zbiór starych budynków przeniesionych z ich pierwotnych lokalizacji — ale w rzeczywistości oferuje znacznie więcej, zwłaszcza dla podróżnych, którzy spędzili czas w różnych częściach Gruzji i chcą zrozumieć, jak regionalna różnorodność kraju faktycznie ukształtowała sposób, w jaki ludzie budowali swoje domy i prowadzili codzienne życie.

Czym jest Muzeum Etnografii pod gołym niebem?

Giorgi Chitaia Open Air Museum of Ethnography to plenerowe muzeum tradycyjnej gruzińskiej architektury na zalesionym wzgórzu nad dzielnicą Vake, w pobliżu Turtle Lake. Założone w 1966 roku przez etnografa Giorgi Chitaia (i będące częścią Georgian National Museum od 2004 roku), gromadzi około 70 autentycznych budynków — przeniesionych z różnych regionów Gruzji i ponownie tu złożonych — na około 52 hektarach zalesionych ścieżek, a wewnątrz nich znajduje się ponad 8000 tradycyjnych obiektów. Spacer po nim jest jak odwiedzenie kilkunastu regionów Gruzji w ciągu kilku godzin: na wpół zagłębione w ziemi domy darbazi (tradycyjny dom wschodniej Gruzji) ze wschodu, kamienne wieże strażnicze w górach, podniesione drewniane domy wilgotnego zachodu i kachetyńskie piwnice winne. To jedno z najlepszych miejsc, by uchwycić regionalną różnorodność Gruzji w fizycznej postaci — a do tego cicha, zielona ucieczka od miasta.

Co pokazuje muzeum

Muzeum zostało założone w 1966 roku przez Giorgi Chitaia, który stworzył gruzińską szkołę etnograficzną i uczynił celem swojego życia zachowanie tradycyjnej gruzińskiej kultury materialnej (zwłaszcza w dekadach radzieckich); od tego czasu zostało rozbudowane i obecnie stanowi część Georgian National Museum. Mieści około 70 budowli zebranych z różnych historycznych regionów Gruzji — Kartli, Kakheti, Imereti, Samegrelo, Guria, Adjara, Racha, Lechkhumi, Svaneti, Khevsureti, Samtskhe-Javakheti i innych — rozebranych w ich pierwotnych miejscach, przewiezionych do Tbilisi i ponownie złożonych z zachowaniem tak dużej części oryginalnej tkanki, na ile pozwalał proces. Nie jest to zrekonstruowana, replikowana wioska, lecz prawdziwy zbiór autentycznych historycznych budynków, co nadaje muzeum materialnej rzetelności, jakiej często brakuje bardziej teatralnym atrakcjom dziedzictwa.

Najbardziej uderzającą rzeczą podczas spaceru po nim jest to, jak fundamentalnie różnią się budynki z różnych regionów — nie tylko w detalu dekoracyjnym, ale w logice konstrukcyjnej, materiałach, organizacji przestrzeni i ich relacji z krajobrazem, dla którego zostały zbudowane.

Domy darbazi wschodniej Gruzji (Kartli, Kakheti) należą do najbardziej charakterystycznych w zbiorze. Zbudowany z kamienia i drewna oraz częściowo wpuszczony w zbocze, darbazi wyróżnia się stopniowanym drewnianym sufitem, który wznosi się w wspornikową kopułę ku centralnemu otworowi świetlnemu (pełniącemu też rolę otworu dymnego), wspartą na rzeźbionych słupach. Wykształcił się na potrzeby kontynentalnego klimatu wschodnich nizin, gdzie zimy są mroźne; wnętrze — przyćmione, zamknięte, zorganizowane wokół centralnego paleniska pod otworem świetlnym — nie przypomina żadnej innej architektury mieszkalnej w Gruzji i daje natychmiastowe, fizyczne poczucie tego, jak klimat i materiały kształtują kulturę budowlaną.

Domy-wieże z gór (Svaneti, Khevsureti, Pshavi) stanowią obronny kraniec spektrum — grube kamienne ściany i minimalne otwory odzwierciedlają środowisko, w którym konflikty klanowe i napady były faktami codziennego życia. Stojąc obok jednej z nich tutaj, pozbawionej dramatycznego górskiego tła, które czyni wieże Svaneti tak potężnymi, uwaga skupia się na samym rzemiośle: obróbce kamienia, lekkim zwężeniu ścian ku górze, niewielkich otworach umieszczonych tak, by osłaniać podejścia, a nie wpuszczać światło.

Drewniane domy zachodniej Gruzji (Imereti, Samegrelo, Guria) przyjmują zupełnie inne podejście — podniesione nad ziemię na słupach z myślą o wilgotnym, subtropikalnym klimacie, z rzeźbionymi drewnianymi detalami i głębokimi werandami charakterystycznymi dla wilgotniejszego zachodu. Kontrast z ziemnym darbazi czy kamiennymi wieżami ukazuje ideę regionalnej różnorodności żywiej, niż mógłby to zrobić jakikolwiek tekst na tablicy.

Do wielu budynków można wejść, a ich wnętrza są umeblowane przedmiotami z epoki — narzędziami, sprzętami kuchennymi, tkaninami, meblami. Zobaczenie faktycznego układu tradycyjnej kuchni, rozwiązań sypialnych w górskiej wieży czy piwnicy winnej (marani — piwnica winna), która była standardowym elementem każdego kachetyńskiego gospodarstwa, łączy kulturę rolną i winiarską, którą podróżni spotykają w całej Gruzji, z fizycznymi przestrzeniami, które ją wytworzyły. Zbiór nie obejmuje zresztą tylko domów: znajduje się tu również przeniesiona wczesnośredniowieczna bazylika Sioni (V–VI wiek) z Tianeti oraz stare nagrobki, a w weekendy w niektórych domach odbywają się pokazy i degustacje regionalnej kuchni.

Otoczenie

Położenie na zboczu wzgórza dodaje wymiar, którego płaska miejska działka nie mogłaby zapewnić. Budynki rozłożone są wzdłuż leśnych ścieżek, które wznoszą się i opadają przez las, a ukształtowanie terenu nadaje każdemu skupisku pewien stopień oddzielenia, przybliżający coś z pierwotnego układu wioski. Las jest na tyle gęsty, że miasto poniżej jest w większości niewidoczne z większości terenu muzeum, a połączenie tradycyjnej architektury i drzew tworzy autentyczną ciszę, niezwykłą dla atrakcji w Tbilisi. (Ścieżka z tyłu prowadzi do punktu widokowego z wieżą swańską i widokiem na miasto.)

Pełny spacer obejmuje kilka kilometrów ścieżek z umiarkowaną różnicą wzniesień — wygodny dla większości zwiedzających, ale warty uwagi, jeśli ktoś ma ograniczoną sprawność ruchową. Wyższe partie dają częściowe widoki przez drzewa w stronę miasta i okolicznych wzgórz, a same ścieżki są przyjemne same w sobie. Latem zadrzewienie utrzymuje tu zauważalnie niższą temperaturę niż w odsłoniętym mieście — to jedna z lepszych opcji na ciepłą pogodę w Tbilisi; wiosna i jesień zapewniają najwygodniejsze spacery i najpiękniejsze światło przesączające się przez korony drzew.

Dojazd i zwiedzanie

• Adres: Turtle Lake Road, dzielnica Vake, centralne Tbilisi (na wzgórzu na zachód od Turtle Lake, nad dzielnicą Vake).
• Godziny otwarcia: wtorek–niedziela, mniej więcej 10:00–18:00 (ostatnie wejście ~30 min przed zamknięciem); zamknięte w poniedziałki. (Sprawdź aktualne godziny przed wizytą.)
• Wstęp: Niewielki (niewysoki bilet dla dorosłych; ulgowy dla studentów i dzieci — pamiętaj, że cena dla turystów może różnić się od lokalnej). Przeznacz 2–3 godziny na dokładne zwiedzanie lub około 90 minut na najważniejsze punkty.
• Telefon: +995 32 272 90 45
• Najlepsze dla: podróżnych zainteresowanych tradycyjną architekturą i życiem wiejskim, każdego, kto objechał regiony i chce zobaczyć kontrasty obok siebie, oraz rodzin; zielone, spacerowe pół dnia.
• Połącz z: Turtle Lake (tuż obok — muzeum rano, a potem spacer wokół jeziora i lunch w kawiarni nad brzegiem), okolicą Vake i parkiem Vake Park, albo przejazdem kolejką linową w górę do Turtle Lake z miasta. Jeśli jesteś tu latem, w muzeum odbywa się doroczny festiwal tradycyjnej muzyki i rzemiosła Art-Gene.