Nokalakevi (Archaeopolis): zaginiona stolica starożytnej Lazyki

Nokalakevi — znane Bizantyjczykom jako Archaeopolis, a kronikom gruzińskim jako Tsikhegoji — to jedno z najważniejszych historycznie i najrzadziej odwiedzanych dużych stanowisk archeologicznych Gruzji (kraju na Kaukazie Południowym). Zajmuje naturalnie ufortyfikowane wzgórze nad rzeką Tekhuri w regionie Samegrelo, około 70 kilometrów na północny zachód od Kutaisi. Było to stolica starożytnego królestwa Egrisi (Lazyka) i jedna z decydujących twierdz późnego antyku — warownia, której murów Persowie nie zdołali przełamać podczas wielkiej wojny VI wieku między Bizancjum a sasanidzką Persją. To nie jest miejsce zrekonstruowane ani nadinterpretowane: ruiny są okazałe, lecz pełne nastroju, a otaczający je krajobraz pozostaje niemal taki sam, jaki był od stuleci. Między archeologią, dramatycznym położeniem nad nadrzecznym urwiskiem, wykutym w skale tunelem oblężniczym a głębokimi powiązaniami ze światem Kolchidy i Złotego Runa, Nokalakevi ma głębię, której jego skromny profil turystyczny zupełnie nie oddaje.

Czym jest Nokalakevi?

Nokalakevi to ważne wielofazowe stanowisko archeologiczne na wzgórzu nad rzeką Tekhuri w regionie Samegrelo-Zemo Svaneti w zachodniej Gruzji, około 70 km od Kutaisi. Nosi trzy nazwy z trzech tradycji: Archaeopolis („stare miasto” w grece bizantyjskiej), Tsikhegoji („twierdza Kujiego”, od imienia na poły legendarnego władcy kolchidzkiego, w kronikach gruzińskich) oraz Nokalakevi („miejsce, gdzie było miasto” po gruzińsku). Ze śladami osadnictwa sięgającymi epoki brązu, około IV wieku stało się stolicą królestwa Egrisi (Lazyka) i kluczową twierdzą podczas wojny lazyjskiej między Bizancjum a Sasanidami w VI wieku, a jego potrójne mury wzmocniono za panowania cesarza Justyniana. Do jego pozostałości należą owe wielkie mury obronne, wieże i bramy, kościół, niewielkie muzeum oraz niezwykły wykuty w skale tunel prowadzący do rzeki. Ciche, pełne nastroju i związane z legendą o Złotym Runie, jest satysfakcjonującym przystankiem dla każdego, kogo pociąga starożytna historia.

Trzy nazwy, trzy ludy

Niewiele miejsc nosi swoją historię tak wyraźnie jak Nokalakevi w swoich nazwach. Dla bizantyjskich historyków Prokopiusza i Agatiasza, którzy pisali o nim w VI wieku, było to Archaeopolis — z greckiego „stare miasto”, nazwa, która sama w sobie sugeruje, że miejsce to było już starożytne w późnym antyku. Dla kronik gruzińskich było to Tsikhegoji, „twierdza Kujiego”, od imienia Kuji, na poły legendarnego kolchidzkiego eristavi (władcy regionalnego) epoki hellenistycznej. A po gruzińsku dziś jest to Nokalakevi — w przybliżeniu „miejsce, gdzie niegdyś stało miasto”. Trzy nazwy z trzech tradycji, wszystkie wskazujące to samo, długo zamieszkane wzgórze.

Warstwy historyczne

Są tu ślady działalności na niewielką skalę sięgające aż epoki brązu oraz znaleziska datowane na VIII–VII wiek p.n.e., zatem wzgórze — łatwe do obrony, leżące nad rzeką, otoczone żyzną ziemią — wcześnie przyciągało ludzi, w krajobrazie starożytnej Kolchidy. W okresie hellenistycznym (mniej więcej IV–I wiek p.n.e.) jest opisywane jako jeden z ośrodków Kolchidy i może być twierdzą władcy Kujiego, którego imię zachowała tradycja gruzińska; większość tych wczesnych umocnień została jednak później nadbudowana.

Wielka epoka tego miejsca przypadła na późny antyk. Około przełomu III i IV wieku n.e. Nokalakevi stało się stolicą królestwa Egrisi — krainy, którą Rzymianie i Bizantyjczycy znali jako Lazyka (Lazica). Jego położenie, panujące nad przeprawą przez Tekhuri i strategicznym szlakiem w głąb kraju, uczyniło je jedną z kluczowych twierdz regionu i ośrodkiem słynnego zmagania: podczas wojny lazyjskiej między Bizancjum a Sasanidami (540–562) Archaeopolis było głównym bastionem strzegącym Lazyki, a wielokrotne niepowodzenia Persów w jego zdobyciu ostatecznie pozbawiły ich kontroli nad królestwem. Wielkie umocnienia — najbardziej widoczne dziś pozostałości — wzniesiono w trzech fazach od IV do VI wieku, czego zwieńczeniem było znaczne wzmocnienie za panowania bizantyjskiego cesarza Justyniana, którego własne dekrety zaliczały Archaeopolis do największych i najstarszych twierdz regionu.

Miasto przetrwało przez wczesnośredniowieczny okres gruziński, aż zostało zniszczone w VIII wieku podczas wyprawy arabskiego dowódcy Marwana ibn Muhammada (zapamiętanego w Gruzji jako „Murvan Głuchy”). Potem jego znaczenie miejskie zgasło, gdy mapa polityczna zachodniej Gruzji uległa zmianie, a stanowisko popadło w powolny upadek miejsca ani niezamieszkanego, ani zburzonego — masywne mury przetrwały tam, gdzie ich ogrom opierał się rozpadowi, pomniejsze budowle znikały w roślinności, a całe wzgórze pogrążało się w ciszy miasta oddanego z powrotem naturze.

Związek z Kolchidą i Złotym Runem

Nokalakevi leży w sercu starożytnej Kolchidy — królestwa z greckiego mitu, rządzonego przez króla Ajetesa i jego córkę Medeę, krainy, do której Argonauci żeglowali w poszukiwaniu Złotego Runa. Mit umieszcza kolchidzki ośrodek królewski gdzieś nad wschodnim wybrzeżem Morza Czarnego, a uczeni proponowali rozmaite miejsca w nizinach zachodniej Gruzji; Nokalakevi, jako ważny ufortyfikowany ośrodek kolchidzki uważany za stolicę regionalną, należy do tych branych najpoważniej pod uwagę. Utożsamianie mitu z konkretnym miejscem jest zawsze niepewne i należy to traktować raczej jako skojarzenie niż udowodniony fakt — nie jest ono jednak dowolne: starożytność, skala i położenie tego miejsca w sercu Kolchidy pasują do starożytnych opisów, a współczesny podróżnik Tim Severin nawet przypłynął do Gruzji zrekonstruowanym Argo, by odtworzyć trasę Argonautów.

Niezależnie od tego, czy ta identyfikacja się utrzymuje, rezonans jest prawdziwy. Stanąć w murach miasta, które było już stare, gdy świat grecki dopiero zaczynał opowiadać historie, które stały się Argonautykami, i patrzeć ponad Tekhuri ku odległemu wybrzeżu, do którego żeglowali Argonauci, znaczy poczuć, jak mitologiczne i archeologiczne się zbiegają. Związek Gruzji ze Złotym Runem przebiega przez jej starożytną tożsamość — Medea stoi między innymi na centralnym placu Batumi — a Nokalakevi to miejsce, gdzie ten wątek wydaje się najbardziej namacalnie obecny.

Stanowisko

Pozostałości rozciągają się na około 20 hektarach wzgórza i jego okolic, więc zwiedzanie wymaga czasu, by zrobić to porządnie. Najbardziej dramatycznie zachowanymi elementami są mury obronne, biegnące wzdłuż krawędzi wzgórza i wykorzystujące naturalne urwiska tam, gdzie samo ukształtowanie terenu pełni funkcję obronną; cytadelę otaczały trzy równoległe mury (stąd gruziński opis „twierdzy o potrójnych murach”). Miejscami wznoszą się one na znaczną wysokość — zwietrzałe, lecz spójne konstrukcyjnie — a wędrówka po nich daje zarówno wyobrażenie o skali systemu obronnego, jak i najlepsze widoki na dolinę rzeki.

W obrębie pierścienia murów z roślinności, która przez stulecia skolonizowała stanowisko, wyłaniają się fundamenty wież, bram, kościoła i wewnętrznych budowli. Archeologia była tu poważna i ciągła: wykopaliska od 1973 roku, a od 2001 roku Ekspedycja Anglo-Gruzińska (długoletnia współpraca obejmująca Uniwersytet w Winchesterze), tak że strefy przebadane czytają się znacznie wyraźniej niż te nieprzebadane. Niewielkie muzeum przy wejściu prezentuje znaleziska obejmujące długie życie stanowiska — ceramikę, wyroby metalowe, fragmenty architektoniczne — i nadaje ruinom kontekst.

Naturalne otoczenie ma kluczowe znaczenie dla charakteru tego miejsca. Rzeka Tekhuri płynie poniżej wzgórza, słyszalna z górnych poziomów i widoczna z murów nad doliną; nadrzeczne urwiska same w sobie są dramatyczne, a zalesione zbocza nadają strefie archeologicznej zamknięty, nieco tajemniczy charakter, zupełnie odmienny od otwartych, płaskich stanowisk widocznych z daleka. Podejście — mury wyłaniające się stopniowo ponad drzewami — ma w sobie ten walor odkrycia, jaki dają najlepsze stanowiska archeologiczne w dzikim otoczeniu.

Tunel

Jedną z najbardziej niezwykłych cech Nokalakevi jest starożytny tunel wykuty w skale wzgórza, łączący ufortyfikowaną górną część z rzeką Tekhuri poniżej. Stanowił on element systemu obronnego i zaopatrzenia w wodę — pozwalał obrońcom dotrzeć do rzeki podczas oblężenia bez narażania się — i jest jednym z bardziej imponujących przykładów starożytnej inżynierii wojskowej na tym stanowisku. Przejście przez niego, ze starożytnym ciosem kamienia tuż obok i światłem nadrzecznego wyjścia z przodu, to jedno z najbardziej zapadających w pamięć konkretnych przeżyć, jakie oferuje Nokalakevi.

Dojazd i zwiedzanie

• Lokalizacja: Nokalakevi, gmina Senaki, Samegrelo-Zemo Svaneti, zachodnia Gruzja, nad rzeką Tekhuri — około 70 km na północny zachód od Kutaisi (i ~15 km od Senaki, przy drodze do Martvili).
• Dojazd: Około godziny samochodem z Kutaisi przez krajobraz zalesionych wzgórz i nizin zachodniej Gruzji. Transport publiczny jest ograniczony, więc transport prywatny lub taksówka z Kutaisi czy innej bazy w zachodniej Gruzji to praktyczna opcja.
• Godziny / wstęp: Otwarte w zwykłych godzinach dziennych; skromna opłata za wstęp obejmuje stanowisko archeologiczne i niewielkie muzeum.
• Potrzebny czas: Około 1–1,5 godziny na główne pozostałości, tunel i muzeum; więcej, by przejść cały pierścień murów.
• Najlepsza pora: Od wiosny do jesieni — sezony przejściowe (mniej więcej kwiecień–czerwiec i wrzesień–październik) są idealne, gdy otoczenie jest najbardziej fotogeniczne, a niższe pozostałości mniej przesłonięte letnią roślinnością; zima w zalesionym terenie bywa bardziej błotnista.
• Połącz z: klasztorem w Martvili i kanionem Martvili (przy tej samej drodze lub w jej pobliżu) oraz szerszą trasą Samegrelo–Imereti z bazy w Kutaisi.