Je hoeft geen Armeens te spreken om door Armenië te reizen, maar een paar woorden veranderen hoe een reis aanvoelt. Een groet in het Armeens bij de deur van een guesthouse, een bedankje aan de vrouw die op de markt gedroogd fruit verkoopt, een toost waaraan je echt kunt meedoen: zulke kleine moeite wordt opgemerkt en bijna altijd beantwoord met een glimlach, vaak ook met een vriendelijk bedoelde verbetering.
Deze gids gebruikt Oost-Armeens, de vorm van de taal die in de Republiek Armenië wordt gesproken. Het Armeens heeft een eigen alfabet, in het begin van de 5e eeuw gemaakt door Mesrop Masjtots en tegenwoordig 39 letters groot. Elk onderdeel hieronder geeft daarom de Armeense spelling, een Latijnse transliteratie en een eenvoudige uitspraakhulp waarin de beklemtoonde lettergreep in hoofdletters staat. De transliteratie is een benadering, want verschillende Armeense klanken hebben geen exacte tegenhanger. In de buurt komen is goed genoeg.
Wat zijn de nuttigste Armeense woorden voor reizigers?
Als je er maar een handvol leert, kies dan barev dzez (hallo), shnorhakalutyun (dank u), khndrem (alstublieft / graag gedaan), ayo en voch (ja en nee) en kenats (proost). Daarmee heb je de deur, de winkel, de tafel en de toost gehad, en dat is het grootste deel van een reisdag. De volledige lijst van 25 voegt eten en drinken, de weg vragen, winkelen en een paar zinnen voor een gesprek toe.
De basis van beleefdheid
1. Բարև ձեզ — Barev dzez (ba-REV dzez) — Hallo
De beleefde groet, veilig bij iedereen die je niet kent: gastheren, chauffeurs, winkelpersoneel, oudere mensen. Dzez is het beleefde „u“. Onder vrienden, bij kinderen en leeftijdgenoten hoor je de korte vorm barev (Բարև), en het is prima om zo te antwoorden zodra iemand die tegen jou gebruikt.
2. Շնորհակալություն — Shnorhakalutyun (shnor-ha-ka-lu-TYUN) — Dank u
Het standaardwoord, en het langste van deze lijst. Neem het in stukjes en leg de nadruk op de laatste lettergreep. Armeniërs weten dat het een mondvol is; daarom hoor je in het dagelijks leven voortdurend het geleende merci (մերսի). Gebruik merci als je vastloopt, maar het volledige woord levert de glimlach op.
3. Խնդրեմ — Khndrem (khən-DREM) — Alstublieft / Graag gedaan
Eén woord met meerdere functies. Het is wat mensen terugzeggen als je bedankt, en wat een ober zegt als hij je een bord aanreikt, zoiets als „alstublieft“. Om beleefd iets te vragen is de gebruikelijke vorm khndrum em (խնդրում եմ), letterlijk „ik vraag“, die terugkomt in onderdeel 13 en 18.
4. Այո / Ոչ — Ayo / Voch (a-YO / voch) — Ja / Nee
Het standaardpaar, dat overal wordt begrepen. In een ontspannen gesprek hoor je vaker ha (հա) voor ja en che (չէ) voor nee. Tegenover onbekenden zijn ayo en voch de beleefde keuze; een kaal ha kan wat achteloos klinken.
5. Ցտեսություն — Tstesutyun (tste-su-TYUN) — Tot ziens
De gebruikelijke afscheidsgroet, opgebouwd rond het idee „tot we elkaar weer zien“. De medeklinkergroep aan het begin is makkelijker dan hij lijkt: zeg „ts“ als in „tsaar“ en ga meteen door. In winkels en onder vrienden hoor je ook hajoghutyun (հաջողություն), letterlijk „succes“, als informeel afscheid.
6. Ներեցեք — Neretsek (ne-re-TSEK) — Sorry / Pardon
De beleefde vorm om je te verontschuldigen, om langs iemand te komen in een drukke marktgang en om de aandacht van een onbekende te trekken voor je iets vraagt. Begin met neretsek en stel dan je vraag: het maakt elk verzoek vriendelijker, hoe weinig Armeens er ook op volgt.
Eten, drinken en Armeense gastvrijheid
7. Կենաց — Kenats (ke-NATS) — Proost
Het woord waarmee elke toost eindigt, ongeveer „op het leven“. Armeense maaltijden met gasten bestaan meestal uit een reeks toosten, vaak geleid door één persoon aan tafel, en elke toost sluit af met geheven glazen en kenats. Je hoeft geen toespraak te houden; het woord meezeggen is genoeg. Om op één persoon te toosten zegt men kenatsd (կենացդ), „op jou“.
8. Ջուր — Jur (jur) — Water
Kort, en elke dag nodig. Armeniërs zijn trots op hun water, en in Jerevan kun je drinken uit de kleine openbare fonteintjes die pulpulak heten en in straten en parken staan. Wie in een restaurant om jur vraagt, krijgt meestal de vraag: met of zonder bubbels?
9. Հաց — Hats (hats) — Brood
Het algemene woord voor elk soort brood. Lavash is één bepaald brood, het dunne platbrood dat tegen de wand van een kleioven wordt gebakken en op vrijwel elke tafel komt. Het woord staat ook voor de maaltijd als geheel: een uitnodiging om „brood te eten“ is een uitnodiging om te gaan zitten en echt te eten.
10. Գինի — Gini (gi-NI) — Wijn
Goed om te kennen in een land waar de wijnbouw zo'n zesduizend jaar teruggaat, zoals de vondsten in de Areni-1-grot laten zien. Op menukaarten en in de wijnbars van Jerevan is dit het woord om naar te zoeken; rood is karmir gini en wit is spitak gini.
11. Սուրճ — Surch (surch) — Koffie
Armeense koffie is fijngemalen, wordt gezet in een klein kannetje met een lange steel en geserveerd in een klein kopje, met het drab op de bodem. Je krijgt hem aangeboden bij mensen thuis, in guesthouses en op kantoren, meestal met de vraag hoe zoet je hem wilt. Een kopje aannemen is een makkelijke manier om een goede gast te zijn.
12. Համեղ է — Hamegh e (ha-MEGH e) — Het is lekker
Het compliment waar een kok op hoopt. Zet er shat (շատ, „heel“) voor: shat hamegh e, „het is heel lekker“. In een guesthouse van een familie, waar het eten vaak door de gastvrouw zelf is gekookt, is dit het meest gewaardeerde wat je aan tafel kunt zeggen.
13. Հաշիվը, խնդրում եմ — Hashivy, khndrum em (ha-SHI-və, khən-DRUM em) — De rekening, alstublieft
Hashiv is de rekening, de uitgang maakt er „de rekening“ van, en khndrum em is het beleefde „alstublieft“ uit onderdeel 3. In Armeense restaurants wordt de rekening normaal pas gebracht als je erom vraagt, dus deze zin bespaart lang wachten aan het eind van de maaltijd.
Onderweg en winkelen
14. Որտե՞ղ է… — Vortegh e…? (vor-TEGH e) — Waar is…?
Zet de plaats erachter: Vortegh e zugarany? (waar is het toilet?), of gewoon de zin gevolgd door een naam op je kaart. Mensen antwoorden vaak met gebaren en woorden tegelijk, en lopen regelmatig een stukje met je mee.
15. Զուգարան — Zugaran (zu-ga-RAN) — Toilet
Het woord dat je op bordjes ziet en dat je gebruikt als je ernaar vraagt. Samen met onderdeel 14 vormt het de meest praktische vraag in elke taal. In cafés en restaurants kun je ook gewoon zugaran? zeggen op vragende toon.
16. Ի՞նչ արժե — Inch arzhe? (inch ar-ZHE) — Hoeveel kost het?
Handig op markten, bij souvenirkraampjes en in kleine winkels waar geen prijzen staan. In winkels en restaurants zijn de prijzen vast. Bij een marktkraam of op de weekendmarkt Vernissage in Jerevan is een beetje vriendelijk onderhandelen normaal, maar het wordt niet overal verwacht.
17. Թանկ է — Tank e (tank e) — Het is duur
Het natuurlijke antwoord als een prijs je verrast, gezegd met een glimlach en niet als klacht. Op een markt kan het een korte onderhandeling openen; in een winkel is het gewoon een opmerking. Het tegenovergestelde is ezhan e (էժան է), „het is goedkoop“.
18. Կանգնեք, խնդրում եմ — Kangnek, khndrum em (kang-NEK, khən-DRUM em) — Stop, alstublieft
Wat je tegen een taxi- of minibuschauffeur zegt als je wilt uitstappen. Kangnek is de beleefde vorm van „stop“. In een marsjroetka, de gedeelde minibus tussen steden en buitenwijken, roepen passagiers kort voor hun halte kangarum kangnek (կանգառում կանգնեք), „stop bij de halte“.
19. Ձախ / Աջ / Ուղիղ — Dzakh / Aj / Ughigh (dzakh / aj / u-GHIGH) — Links / Rechts / Rechtdoor
Drie kleine woorden die een routebeschrijving begrijpelijk maken, of je nu het antwoord op „waar is…?“ volgt of een taxichauffeur naar je guesthouse loodst. Aj zit ook in de uitdrukking voor „aan de rechterkant“, aj koghmum.
Praten met mensen
20. Անգլերեն խոսո՞ւմ եք — Angleren khosum ek? (an-gle-REN kho-SUM ek) — Spreekt u Engels?
De beleefde manier om het te vragen voordat je van taal wisselt, en een beter begin dan meteen in het Engels te beginnen. In Jerevan, onder jongeren en bij mensen die in het toerisme werken is het antwoord vaak ja. In dorpen en bij ouderen is het vaker nee, en is Russisch de gebruikelijkere tweede taal.
21. Չեմ հասկանում — Chem haskanum (chem has-ka-NUM) — Ik begrijp het niet
De eerlijke zin die voorkomt dat een gesprek je voorbijloopt. Armeniërs beantwoorden de groet van een buitenlander graag met een vriendelijke stroom Armeens; hiermee kun je het tempo terugbrengen zonder dat iemand zich ongemakkelijk voelt.
22. Իմ անունը … է — Im anuny … e (im a-NU-nə … e) — Ik heet…
Zet je naam op de open plek: Im anuny Anna e. Letterlijk „mijn naam Anna is“, met het werkwoord aan het eind, wat de normale Armeense volgorde is. De beleefde vraag aan een ander is Dzer anuny inch e? (Ձեր անունը ի՞նչ է), „hoe heet u?“
23. Շատ հաճելի է — Shat hacheli e (shat ha-che-LI e) — Aangenaam
Letterlijk „het is heel aangenaam“. Het vanzelfsprekende om te zeggen nadat je namen hebt uitgewisseld met een gids, een chauffeur of een gastheer, en geschikt in elke situatie, formeel of ontspannen.
24. Ինչպե՞ս եք — Inchpes ek? (inch-PES ek) — Hoe gaat het met u?
De beleefde vorm, goed voor iedereen die je met barev dzez zou begroeten. Onder vrienden is de alledaagse versie vonts es? (ո՞նց ես). Reken op een echt antwoord en niet op een formule; de vraag wordt opgevat als oprechte belangstelling.
25. Լավ եմ — Lav em (lav em) — Het gaat goed
Het eenvoudige antwoord, letterlijk „ik ben goed“. Met een bedankje wordt het lav em, shnorhakalutyun, en de wedervraag is isk duk? (իսկ դո՞ւք), „en met u?“
Tot slot iets over de Armeense uitspraak
Een paar klanken verdienen even aandacht. Kh, zoals in khndrem, is de Nederlandse harde „g“ of „ch“ van „lachen“. Gh, zoals in hamegh, is de stemhebbende variant daarvan, vergelijkbaar met de Franse „r“. Ts en dz zijn elk één klank, zoals in „tsaar“ en het Italiaanse „zero“. J klinkt als „dzj“ in „jeans“, ch als „tsj“ in „tsjilpen“, sh als „sj“ in „sjaal“ en zh als de „g“ in „garage“. U is altijd „oe“, y is een „j“ en v ligt dicht bij de Nederlandse „w“. Het teken ə in de uitspraakhulp is de stomme e van „de“, die in woorden als khndrem tussen de medeklinkers glipt.
De klemtoon valt bijna altijd op de laatste lettergreep; daarom staan de hoofdletters in de uitspraakhulp aan het eind van het woord. Het Armeens onderscheidt ook paren medeklinkers, zoals twee soorten „t“ en „k“, die voor de meeste bezoekers hetzelfde klinken; ze door elkaar halen staat begrip niet in de weg. Merk ook op dat het Armeense vraagteken (՞) boven de beklemtoonde klinker van het vraagwoord staat en niet aan het eind van de zin. Niets hiervan hoeft perfect te zijn. Een woord bij benadering, met goede wil gezegd, doet zijn werk.
Voor al het andere rond het plannen van je reis kun je terecht in onze ultieme gids voor reizen naar Armenië, of bekijk onze privétours door Armenië. Gaat je reis verder naar het noorden, dan dekt de zusterlijst met 25 essentiële Georgische woorden en zinnen de andere kant van de grens.
