Sanatoria w Tskaltubo: radzieckie miasto uzdrowiskowe Gruzji w okresie przemian

Tskaltubo to niewielkie miasto około 12 kilometrów na północny zachód od Kutaisi, w Gruzji, kraju na Kaukazie Południowym, którego tożsamość zbudowano w całości wokół jednego zasobu: naturalnej wody mineralnej wypływającej z ziemi o stałej temperaturze 33–35°C, lekko radioaktywnej za sprawą zawartości radonu i dwutlenku węgla, którą radzieccy balneolodzy uważali za leczniczą przy szeregu schorzeń układu krążenia, układu ruchu i układu nerwowego. W epoce Stalina i przez radzieckie dekady miasto stało się jednym z najbardziej prestiżowych uzdrowisk w całym ZSRR, a jego neoklasyczne i stalinowskie budynki sanatoriów wzniesiono na skalę i z architektoniczną ambicją odzwierciedlającymi ideologiczną wagę przykładaną do rehabilitacji pracujących — oraz osobiste zainteresowanie, jakim darzył to miejsce Stalin, który podobno miał w pobliżu daczę i korzystał z wydzielonego obiektu.

To, czym Tskaltubo jest dziś, znacznie różni się od tego, do czego je zaprojektowano — i, co ważne, zmienia się teraz szybko. To nie zamarła ruina, lecz miasto w aktywnym okresie przemian: po części okazały radziecki rozkład, po części działające uzdrowisko, po części plac budowy i wciąż, po części, dom rodzin przesiedlonych przez wojnę przed pokoleniem.

Czym są sanatoria w Tskaltubo?

Sanatoria w Tskaltubo to okazałe radzieckie budynki uzdrowiskowo-rehabilitacyjne Tskaltubo, miasta z gorącymi źródłami koło Kutaisi w zachodniej Gruzji. W szczytowym okresie radzieckim miasto miało około dziewiętnastu dużych sanatoriów, wzniesionych w monumentalnych stylach neoklasycznym i stalinowskim, przyciągających znacznie ponad 100 000 dotowanych przez państwo gości rocznie. Po upadku ZSRR w 1991 roku większość opuszczono, a od 1992–93 wiele stało się schronieniem dla tysięcy osób przesiedlonych przez wojnę w Abchazji. Dziś miasto to uderzająca mieszanka: kilka spektakularnie niszczejących sanatoriów (słynnych wśród fotografów i zwolenników „turystyki ruin"), działające uzdrowisko i łaźnie wciąż korzystające z wody termalnej, duża inwestycja zamieniająca część budynków w hotele oraz malejąca liczba przesiedlonych rodzin nadal mieszkających w ruinach. Leży około 15 minut od Kutaisi i często łączy się je z pobliską Jaskinią Prometeusza.

Sanatoria i ich upadek

W szczytowym okresie radzieckiego systemu uzdrowiskowego Tskaltubo miało około dwudziestu dużych sanatoriów, każde zbudowane, by pomieścić setki gości, i każde w architektonicznym języku radzieckiej instytucjonalnej okazałości — szerokie fasady, wielkie hole wejściowe, reprezentacyjne klatki schodowe, tarasy z kolumnadami, dekoracyjne sztukaterie i mozaiki. Centralny park i jego promieniście rozchodzące się aleje łączyły sanatoria z łaźniami, a cały plan urbanistyczny zorganizowano wokół logiki leczniczego wypoczynku: codziennego spaceru z zakwaterowania do łaźni, do parku, do jadalni i z powrotem. Bezpośrednie pociągi z Moskwy dowoziły gości, a w szczycie w latach 80. uzdrowisko przyjmowało znacznie ponad 100 000 odwiedzających rocznie.

Upadek Związku Radzieckiego gwałtownie zakończył ten system. Finansowanie państwowe ustało, napływ dotowanych pracujących się urwał, a większość budynków pozostała bez utrzymania i bez celu. Wiele stoi pustych od początku lat 90. — dekady zaniedbania, w których przeciekały dachy, opadał tynk, roślinność przerastała przez podłogi i wspinała się po ścianach, a okazałe wnętrza nabrały tej szczególnej jakości rozkładu, jaką wytwarza tylko długotrwałe opuszczenie. Przejście przez dostępne sanatorium — reprezentacyjna klatka schodowa wciąż nienaruszona, sztukateria wciąż ukazująca pod zaciekami pierwotną dekorację, sala balowa otwarta ku niebu przez zawalony dach — daje doświadczenie trudne do zaszufladkowania w ramach zwykłej turystyki. Nie jest „historyczne" w utartym sensie, bo ta historia mieści się w żywej pamięci; nie jest romantycznie zrujnowane jak średniowieczne mury. To coś bardziej niepokojącego: materialny dowód systemu, który istniał, który był ważny dla ludzi, którzy z niego korzystali, i który po prostu się zatrzymał.

Przesiedlone rodziny — i dlaczego to nie jest tylko „eksploracja miejska"

Sanatoria nabrały głębokiego ludzkiego wymiaru w latach 1992–93, gdy fale osób wewnętrznie przesiedlonych, uciekających przed wojną w Abchazji, przybyły i wprowadziły się do pustych budynków — szacunkowo 9 000–12 000 osób. Rodziny urządzały się w pokojach przeznaczonych dla tygodniowych gości leczniczych; gabinety zabiegowe stały się sypialniami, sale balowe — mieszkaniami, kominy przebijano przez ściany. To, co miało być tymczasowe, stało się dla wielu trwałe: pokolenie wyrosło w tych budynkach, w warunkach, które zawsze były trudne.

To najważniejsza rzecz do zrozumienia przed wizytą. To nie są puste ruiny, które można traktować jak fotograficzny plac zabaw. Mieszkają tu prawdziwi ludzie — mniej niż dawniej, ale wciąż obecni — i należą do najsłabszych w gruzińskim społeczeństwie, niosąc traumę przesiedlenia i często dekady biedy i niepewności. Każdą wizytę należy odbywać z mocnym tego poczuciem: wchodź tylko tam, gdzie dostęp jest wyraźnie otwarty, pytaj o pozwolenie przed wejściem do jakiegokolwiek zamieszkanego budynku, szanuj znaki zakazu wstępu oraz prywatność i domy ludzi, nie fotografuj mieszkańców ani ich przestrzeni życiowej bez zgody i zachowuj się jak pełen szacunku gość, a nie poszukiwacz wrażeń. Wielu mieszkańców jest gotowych — a nawet radych — podzielić się swoimi historiami, bo chcą, by szeroki świat zrozumiał, co stało się w Abchazji; to ludzkie spotkanie, podjęte z szacunkiem, jest o wiele bardziej znaczące niż sama architektura. Pójście z miejscowym przewodnikiem, który zna mieszkańców, to najbardziej odpowiedzialny sposób zwiedzania i wprost wspiera społeczność.

Miasto w okresie przemian — i zamykające się okno

W istocie Tskaltubo nie jest po prostu „opuszczone", a takie ujęcie jest coraz bardziej nieaktualne. Kilka zmian odmieniło ten obraz i wciąż go odmienia:

• Przesiedlone rodziny są przekwaterowywane. Od około 2010 roku rząd gruziński systematycznie przenosi przesiedlone rodziny do nowych mieszkań, a liczba tych wciąż mieszkających w sanatoriach gwałtownie spadła — według ostatnich relacji do niewielkiego ułamka pierwotnej populacji. (Ulica z nowymi blokami mieszkalnymi w mieście nosi, w przejmujący sposób, nazwę Abchazji.) Proces przebiegał powoli i nie został zakończony, ale era sanatoriów jako masowego schronienia dobiega końca.
• Trwa przebudowa. W ramach inicjatywy „Nowe życie dla Tskaltubo" szereg sanatoriów wystawiono na aukcję inwestorom krajowym i zagranicznym; kilka jest teraz porządnie ogrodzonych, a w co najmniej jednym rozpoczęto odbudowę (sanatorium Tbilisi, które podobno ma zostać ponownie otwarte jako Marriott). Niektóre z najczęściej fotografowanych budynków mogą w nadchodzących latach stać się hotelami lub zostać niedostępne.
• Miasto żyje. Odnowione Tskaltubo Spa Resort i kilka łaźni działają, przyciągając gości uzdrowiskowych, a miasto ma czynne targowiska, kawiarnie i pensjonaty jak każde gruzińskie miasto.

Praktyczny wniosek: „zamarła radziecka ruina", która przyciąga fotografów, to moment przejściowy, a nie stan trwały — budynki są ogradzane, sprzedawane, odnawiane lub wyburzane, więc to, co dostępne, zmienia się z roku na rok, a okno, by zobaczyć sanatoria w ich zniszczonym stanie, naprawdę się zamyka.

Działające łaźnie

Pierwotny cel Tskaltubo trwa obok rozkładu. Kilka łaźni i odnowione uzdrowisko działają, korzystając z naturalnej wody termalnej, która nadała miastu znaczenie — oferując kąpiel mineralną radonowo-dwutlenkową, która była podstawą jego sławy (jedna z zabytkowych łaźni, w której podobno kąpał się Stalin, wciąż działa). Lecznicze twierdzenia o wodzie z czasów radzieckich najlepiej traktować jako tradycję wellness, a nie udowodnioną medycynę, a odwiedzający w sprawach zdrowotnych powinni polegać na lekarzu — ale łaźnie oferują autentyczną więź z pierwotnym celem miasta dla tych, którzy chcą doświadczyć wody, a nie tylko obserwować otaczający ją rozkład.

Zwiedzanie praktyczne i odpowiedzialne

Tskaltubo nie jest muzeum: przez większość opuszczonych budynków nie ma oficjalnych tras z przewodnikiem ani systematycznych udogodnień dla zwiedzających, a dostęp zależy od tego, co jest fizycznie otwarte, co zmienia się w miarę ogradzania lub odnawiania budynków. Ostrożność jest naprawdę konieczna — podłogi osłabione przez zalania, niestabilne dachy i inne zagrożenia sprawiają, że bezpieczeństwa konstrukcyjnego tych budynków nigdy nie należy zakładać. Zwiedzaj za dnia, noś solidne obuwie, uważaj na zagrożenia konstrukcyjne i nie ryzykuj dla zdjęcia. I jeszcze raz: tam, gdzie budynki są zamieszkane, traktuj je jak domy ludzi, pytaj przed wejściem i szanuj znaki zakazu wstępu. Pójście z obeznanym miejscowym przewodnikiem jest zarazem bezpieczniejsze i bardziej odpowiedzialne.

Informacje praktyczne

• Lokalizacja: miasto Tskaltubo, region Imereti, zachodnia Gruzja — około 12 km (≈15 minut) na północny zachód od Kutaisi.
• Dojazd: taksówką/transferem prywatnym lub marszrutką z Kutaisi (~15–20 min); najnaturalniej pół dnia, często łączone z pobliską Jaskinią Prometeusza lub rezerwatem przyrody Sataplia.
• Dostęp: ulice i fasady miasta są swobodnie dostępne o każdej porze. Poszczególne sanatoria bywają różne — niektóre nieformalnie dostępne za dnia, inne ogrodzone, w odbudowie lub zamieszkane; to często się zmienia.
• Wstęp: ulice/fasady bezpłatnie; wejście do opuszczonych budynków jest nieformalne i bezpłatne tam, gdzie otwarte; działające łaźnie/uzdrowisko pobierają opłaty za usługi.
• Odpowiedzialne zwiedzanie: w niektórych budynkach wciąż mieszkają przesiedlone rodziny — pytaj o pozwolenie, szanuj domy i prywatność, nie fotografuj mieszkańców bez zgody. Miejscowy przewodnik to zalecany, najbardziej pełen szacunku sposób zwiedzania.
• Bezpieczeństwo: budynki niepewne konstrukcyjnie — tylko za dnia, solidne obuwie, zachowaj czujność, nie ryzykuj.