Co robić w regionie Ararat: Khor Virap, Dvin i dzikie południe

Khor Virap jest powodem, dla którego ludzie przyjeżdżają do regionu Ararat. Powód, by zostać dłużej, umyka większości odwiedzających — starożytne stolice, liczący 1700 lat las, kaniony wycięte w czerwonej skale i jedne z najlepszych w Armenii miejsc do obserwacji ptaków. Oto, co warto w każdym z nich naprawdę zrobić i jak to połączyć.

Co najlepiej robić w regionie Ararat?

Niezbędne pół dnia to Khor Virap — kościół, zejście do lochu, widok na górę Ararat — pośród ruin starożytnego Artashat. Cały dzień dodaje Dvin. Przy większej ilości czasu: porządnie zorganizowana wyprawa do Lasu Khosrowa, twierdze wokół Urtsadzoru, Zbiornik Azat i Kanion Aniołów, obserwacja ptaków przy stawach Armash oraz — dla prawdziwej przygody — Kanion Piekła.

Khor Virap

Zacznij tutaj i nie spiesz się. Klasztor — kościół Saint Astvatsatsin, kaplica Saint Gevorg, mury obronne i budynki klasztorne — stoi w miejscu, w którym według tradycji Grzegorz Oświeciciel spędził 13 lat uwięziony w podziemnej jamie za głoszenie chrześcijaństwa, zanim jego uwolnienie i nawrócenie króla doprowadziły Armenię do przyjęcia chrześcijaństwa jako religii państwowej w 301 roku n.e. Khor Virap znaczy „głęboki loch”.

Zejdź do samej jamy. Wąskie metalowe schody opadają około sześciu metrów do właściwej komory — stromo, ciasno, naprawdę przejmująco. Nie jest to nic dla osób z ograniczoną sprawnością ruchową ani dla cierpiących na klaustrofobię, ale dla większości odwiedzających to najbardziej zapadająca w pamięć rzecz w tym miejscu, i jest bezpłatna.

Potem po widok: góra Ararat, licząca 5137 m, wznosi się niecałe 20 km stąd — pogodne poranki dają najlepszą szansę, a szczyt potrafi zniknąć za zamgleniem nawet w skądinąd ładny dzień, więc nigdy nie buduj planu podróży na gwarancji, że go zobaczysz.

Khor Virap stoi pośród ruin starożytnego Artashat, założonego przez króla Artashesa I w II wieku p.n.e. — wyjdź poza mury klasztoru, a szerszy krajobraz archeologiczny (umocnienia, dzielnice mieszkalne, systemy wodne) jasno pokaże, że była tu niegdyś wielka stolica, a nie tylko klasztorne miejsce.

Dvin

Dziesięć minut jazdy prowadzi do jednego z najważniejszych — i najczęściej pomijanych — stanowisk archeologicznych Armenii. Dvin był ważną stolicą wczesnośredniowiecznej Armenii, u szczytu prawdziwym ośrodkiem władzy, handlu, rzemiosła i wymiany międzynarodowej. Zachowały się fundamenty kościołów, pałaców, budowli mieszkalnych i umocnień, po których można chodzić bez tłumów. Dla każdego, kto chce, by historia Araratu wykraczała poza jeden klasztor, właśnie ten przystanek to spełnia.

Państwowy Rezerwat Las Khosrowa

Jeden z najstarszych chronionych krajobrazów świata, z dwiema datami, których nie warto mylić: las został wydzielony jako królewski teren łowiecki przez króla Khosrowa III (Khosrow Kotak) około lat 334–338 n.e. — tradycja licząca mniej więcej 1700 lat — podczas gdy jego formalny status prawny Rezerwatu Państwowego datuje się dopiero na 1958 rok. Obie rzeczy mają znaczenie; żadna z osobna nie opowiada całej historii.

To rezerwat regulowany, a nie park, do którego się po prostu wchodzi. Dostęp trzeba uzgodnić z wyprzedzeniem, a wędrówka z przewodnikiem w towarzystwie miejscowego strażnika jest naprawdę najlepszym sposobem, by poznać go jak należy — lepiej zrobić to porządnie niż próbować jako przypadkowego postoju.

Wewnątrz: wodospady Astghik i Vahagn, nazwane od postaci z mitologii ormiańskiej i najlepiej osiągalne w ramach dłuższej trasy z przewodnikiem; Kakavaberd („Twierdza Kuropatwy”) na wysokim grzbiecie nad wąwozem Azatu, chroniona z trzech stron przez urwiska, z wieżami wciąż sięgającymi 8–10 m; oraz klasztor Aghjots (zwany też klasztorem Świętego Szczepana w Goght), zespół z XIII wieku w odosobnionym górskim otoczeniu, o charakterze zupełnie innym niż ormiańskie klasztory przy drodze. Świat zwierząt też jest prawdziwy — kozy bezoarowe, niedźwiedzie brunatne, ptaki drapieżne i udokumentowane obserwacje zagrożonego lamparta kaukaskiego.

Twierdze wokół Urtsadzoru

W pobliżu wsi Urtsadzor: twierdza Tapi (także twierdza Gevorga Marzpetuniego), głównie z X wieku, z budowlami sklepionymi i kościołem z XIII wieku, oraz twierdza Urtsi, której budowa zaczęła się około IV wieku i trwała do okresu średniowiecznego. Obie są ciche i surowe i dobrze łączą się w osobny dzień historyczno-przygodowy wokół Urtsadzoru, zamiast być doklejane do wizyty w Khor Virapie.

Zbiornik Azat i Kanion Aniołów

Zbiornik Azat, pod czerwonymi i ochrowymi górami Yeranos koło Lanjazatu, to jedno z najbardziej fotogenicznych miejsc regionu — dobre do fotografii, pikników, wędrówek i coraz popularniejszego pływania na desce z wiosłem (sprawdź wcześniej pogodę, stan wody i dostępność operatorów).

Kanion Aniołów koło Vedi przecina uderzającą czerwoną, warstwowaną skałę, z dłuższą pętlą liczącą około 11 km dla tych, którzy chcą pełnej wędrówki. Wiosna i jesień to pory, by to zrobić — letni upał jest tu poważny. Wypatruj orłów i żółwi wśród zwierząt przystosowanych do tego suchego terenu.

Kanion Piekła

Dla prawdziwej przygody: wysokie czerwone urwiska, wąskie przejścia, jaskinie i opinia jednego z lepszych celów wspinaczkowych Armenii. Jedna trasa biegnie z okolic Tigranashen w górę ku górze Tezhkar, a następnie schodzi przez kanion. To nie jest zwiedzanie — wybieraj się tam z odpowiednim sprzętem, doświadczeniem albo z wykwalifikowanym miejscowym przewodnikiem.

Stawy Armash

Główny cel obserwacji ptaków w Armenii: rozległa sieć stawów rybnych i terenów podmokłych przyciągająca pelikany, czaple, kormorany, perkozy, łabędzie, gęsi, kaczki, chruściele oraz — zwłaszcza dla odwiedzających wiosną — gatunki takie jak marmurka i kormoran mały. Najmocniejsze okna to kwiecień–czerwiec i wrzesień–październik, gdy przeloty znacznie podnoszą liczebność. Dla każdego z prawdziwym zainteresowaniem ptakami jest to jeden z najcenniejszych pojedynczych przystanków w regionie.

Nieopodal wieś Surenavan słynie z gniazd bociana białego, budowanych na dachach, słupach i innych wysokich konstrukcjach — mały, autentyczny przystanek na zdjęcie, a nie główna atrakcja, i przyjemny sposób na przerwanie dłuższej jazdy.

Wino, owoce i rzemiosło

Winnice Araratu cieszą się mniejszą uwagą międzynarodową niż te w Areni, ale region ma własną, prawdziwą tradycję winiarską, opartą na mocnym słońcu, suchych warunkach, wulkanicznej glebie i nawadnianiu z gór. Dobrze wybrana winnica — spacer po winnicy, wizyta w piwnicy, degustacja — warta jest dodania do dnia poświęconego jedzeniu i kulturze, zamiast być uwzględniana tylko dlatego, że jest blisko.

Przydrożne stragany z owocami należą do najprostszych i najbardziej autentycznych lokalnych spotkań w regionie: morele, brzoskwinie, winogrona, morwy, śliwki, jabłka, gruszki i melony zależnie od pory roku. Jeśli chodzi o rzemiosło, wieś Yuva utrzymuje przy życiu tradycyjne garncarstwo, a Dashtavan słynie z budowniczych tonirów — podziemnych glinianych pieców używanych w całej Armenii do wypieku lawaszu — które warto zobaczyć w ramach porządnie umówionej wizyty.

Jedno ważne rozróżnienie: Areni należy do Vayots Dzoru, a nie do regionu Ararat. Klasyczna trasa — Erywań → Khor Virap → Areni → Noravank — łączy oba w naturalny sposób, bez zawracania, ale są to odrębne regiony.

Dom-Muzeum Paruyra Sevaka

Przystanek dla podróżnych zainteresowanych literaturą: dom-muzeum Paruyra Sevaka, jednego z najważniejszych ormiańskich poetów XX wieku, z jego rzeczami osobistymi, rękopisami i fotografiami na wystawie.

Jak to poskładać

• Pół dnia: Khor Virap, loch i starożytny Artashat.
• Cały dzień: dodaj Dvin, obiad oraz sezonowe owoce lub winnicę.
• Dwa dni: dodaj Las Khosrowa (uzgodniony z wyprzedzeniem), twierdzę Tapi, Zbiornik Azat i Kanion Aniołów.
• Trzy lub więcej: obserwacja ptaków przy Armash, Kanion Piekła, Kakavaberd, klasztor Aghjots i wiejskie rzemiosło regionu.

Z czym to połączyć

Naturalnym ciągiem dalszym od Khor Virapu jest droga na południe do Vayots Dzoru, w stronę Areni i Noravanku, bez zawracania. Zarówno Khor Virap, jak i Dvin sprawdzają się jako wycieczki jednodniowe z Erywania, bez zmiany noclegu. Podróżni nastawieni na przyrodę mogą też połączyć części szerszej doliny Azatu z Garni i Geghardem w sąsiednim Kotayku — warto wiedzieć, że te zabytki leżą po obu stronach granicy regionów, choć dzielą ten sam system rzeczny.

Kiedy jechać

Marzec–maj jest znakomity pod każdym względem — Khor Virap, wędrówki, kwitnące sady i przeloty ptaków przy Armash. Czerwiec–sierpień jest gorący i suchy; Khor Virap i stanowiska archeologiczne zwiedzaj wcześnie, a wędrówki kanionami zostaw na chłodniejsze godziny. Wrzesień–październik to jedno z najmocniejszych okien ogólnie, dla wina, owoców, przelotów i wygodnych wędrówek. Listopad–luty jest spokojniejszy i chłodniejszy, ale Khor Virap pozostaje naprawdę nastrojowy — śnieg potrafi raczej wyostrzyć kontrast w stronę góry Ararat, niż ją ukryć.